Han de Jong, voormalig hoofdeconoom van ABNAMRO en huiseconoom van BNR Nieuwsradio, schreef op de site boerenbusiness.nl over het aangekondigde vervroegde aftreden van Christine Lagarde als president van de ECB.
Volgens De Jong ging Lagarde tijdens haar mededeling ook in op het dilemma waarin de ECB zich momenteel bevindt. Hij schreef daar het volgende over:
“Wat betreft het rentebeleid meldde Lagarde dat de hoge energieprijzen en de gestegen rente de inflatie omhoog maar de economische groei omlaag zullen duwen.”
In eerste instantie dacht ik dat er stond dat Lagarde van mening is dat zowel de hoge energieprijzen als de hoge rente bijdragen aan de inflatie. Bij nader inzien leek me dat erg onwaarschijnlijk voor een voormalig hoofd van het IMF en president van de ECB. Renteverhoging is voor deze instituten immers het enige, zoniet het voornaamste instrument tegen inflatie.
Zou Han de Jong dan zelf misschien vinden dat een hogere rente een inflatoire uitwerking heeft? Ook die mogelijkheid leek mij weinig waarschijnlijk. Mainstream economen zien renteverhogingen immers juist als een belangrijk middel om inflatie te bestrijden.
Toch lijkt het mij helemaal niet zo gek om je af te vragen wat de gevolgen zijn van de verhoging van de beleidsrente door de ECB.
Lenen zal daardoor duurder worden. De gedachte hierachter is namelijk nieuwe leningen duurder worden waardoor ondernemers zullen afzien van investeringen en (de groei van) de economie wordt afgeremd. Werkloosheid neemt daardoor toe waardoor de vraag naar goederen afneemt en de prijzen zullen dalen. Althans, volgens de mainstream redenering.
Op twee verschillende manieren wil ik wat kanttekeningen plaatsen bij deze redenering. Ten eerste verbaast het mij dat de ECB kennelijk de economie wil afremmen terwijl de regeringen in Europa uit alle macht proberen om de productiviteit en de economie aan te zwengelen. Het geeft mij sterk de indruk dat de ECB enerzijds en de nationale regeringen anderzijds een tegengesteld beleid voeren. De regeringen geven gas terwijl de ECB op de rem trapt. Daar gaat een auto niet beter van rijden. Los van de vraag hoeveel economische groei überhaupt gewenst is, wordt het hoog tijd dat we een einde maken aan dit systeem met twee kapiteins op een schip. Zie ook een eerder artikel van mijn hand.
Daarnaast heb ik bedenkingen van een andere aard. Ik heb moeite met de redenatie van de ECB over het effect van renteverhogingen. Klopt die wel?
Volgens mij zullen ondernemers investeren als ze verwachten dat er vraag zal zijn naar hun producten. De verhoogde financieringskosten zijn daarbij slechts een geringe extra kostenpost. Ondernemers zullen proberen deze hogere financieringskosten door te berekenen in hun verkoopprijzen. In dat geval heeft een renteverhoging dan de ECB eerder een inflatoir dan een deflatoir effect.
Verhoging van de beleidsrente betekent ook dat de centrale banken van Europa meer rente gaan vergoeden op de centralebankreserves die commerciële banken bij hen aan houden. En door Quantitative Easing (QE) zijn dat er erg veel. Dat zal de winstgevendheid van banken vergroten. Zoals hopelijk bekend is lenen banken geen bankreserves uit maar creëren ze nieuw geld zodra ze leningen verstrekken. Daar zijn echter risico’s aan verbonden. We moeten er over nadenken in hoeverre extra rentebetalingen aan de banken hun bereidheid vergroten om extra risicovolle financieringen te doen. Dat zou precies het tegenovergestelde zijn van wat de ECB probeert te bereiken.
Renteverhoging door de ECB zal ook leiden tot hogere rentes op staatsobligaties. De houders van nieuw uitgegeven obligaties krijgen zo doende meer om te besteden in de reële economie. Dus hoezo inflatiedemping?
Renteverhogingen worden doorgaans gepresenteerd als het belangrijkste wapen tegen inflatie. Maar als hogere rente tegelijkertijd de financieringskosten van ondernemingen verhoogt, extra inkomsten oplevert voor banken en hogere rentebetalingen genereert voor obligatiehouders, dan lijkt het mij niet zo vanzelfsprekend dat het daadwerkelijk inflatieremmend is.
Het is weliswaar mogelijk om een oververhitte economie af te koelen met renteverhoging ten koste van de werkgelegenheid - de werkeloosheid zal immers flink toenemen. De huidige prijsstijgingen zijn echter niet het gevolg van een verhitte economie maar van verstoorde aanbodketens. Dat vraagt om een ander instrumentarium - daar kan de ECB niet bij helpen.