Back to School
Aan het begin van een nieuw schooljaar doe ik een oproep aan alle politici, journalisten en zelfs economen om opnieuw de schoolbanken op te zoeken. Klopt het wel wat ze je vroeger hebben geleerd?
In de loop van augustus beginnen de scholen weer. Op de universiteiten starten de meeste colleges in september. Tijd om het jaarlijkse marketingcampagne “Back to School” af te trappen. Overal in de (web)winkels worden jongeren overgehaald om weer leuke trendy schoolspulletjes aan te schaffen. Van multomappen en tassen tot tablets en laptops. Hopelijk draagt het ertoe bij dat leerlingen en studenten met frisse moed aan een nieuw studiejaar beginnen.
Ik wil eigenlijk ook oproepen tot een andere “Back to School” campagne. Eentje waarbij iedereen, maar vooral politici, journalisten en - waarom ook niet - economen hun kennis over de landelijke economie weer eens laten ijken en bijstellen. Velen menen oprecht dat de financiën van de overheid op dezelfde wijze gemanaged moeten worden als die van een bedrijf of huishouden. Oftewel dat de staat het geld eerst moet verdienen of lenen voordat ze het kan uitgeven en dat de boekhouding van de staat in evenwicht moet zijn.
Het gevolg hiervan is dat we als samenleving nog zoveel laten liggen. Het onderwijs en de gezondheidszorg hadden veel beter kunnen zijn. Openbaar vervoer en infrastructuur hadden op een veel hoger peil kunnen liggen. Natuur- en klimaatbescherming had veel verder kunnen zijn. Door onjuiste denkbeelden over de werking van de economie laten we vele kansen liggen. Dat is niet alleen jammer maar ook onverantwoord jegens onze kinderen en kleinkinderen.
Laat ik hieronder vanuit de school van de Moderne Monetaire Theorie (MMT) een proeflesje bieden en de vijf belangrijkste misvattingen aanstippen. Het zijn voor de meesten geen gemakkelijke waarheden. Het zal daarom moeite kosten om de doorgewinterde ‘old skool’ aanhangers met deze proefles te overtuigen. Dat is ook niet wat ik verwacht. Om iets nieuws te leren moet je bereid zijn om iets ouds los te laten. Ben je daar klaar voor?
1. “De regering moet eerst belastingen ophalen voordat ze geld kan uitgeven”
Dit is waarschijnlijk de meest fundamentele misvatting van allemaal. Het komt voort uit de gedachte dat de staat functioneert als een huishouding. Jij en ik moeten inderdaad eerst geld verdienen voordat we het kunnen uitgeven. Maar de staat creëert juist geld uit het niets door het uit te geven. Het geeft de centrale bank de opdracht om het tegoed te laten bijschrijven op de rekening van de ontvanger. Zodra belastingen ontvangen worden verdwijnt het geld weer in het niets. Belastingen zijn weldegelijk belangrijk. Ze zorgen voor vraag naar Euro’s en helpen ook om de inflatie in toom te houden, maar ze zijn geen voorwaarde voor de staatsuitgaven.
2. “Overheidstekorten zijn slecht en overschotten zijn goed”
Deze misvatting is diep verankerd in het politieke debat. Maar de boekhoudkundige werkelijkheid is juist dat met overheidstekorten meer geld in de economie wordt gebracht dan er via belastingen weer uitgehaald wordt. Dat verschil zien we terug als groeiend spaartegoed bij de private sector (bedrijven en particulieren). Of het overheidstekort de juiste omvang heeft, hangt af van wat er gebeurt in de reële economie en niet van een of ander arbitrair streefcijfer.
3. “We kunnen ons geen volledige werkgelegenheid veroorloven”
Werkloosheid wordt vaak gezien als ongelukkig maar onvermijdelijk aspect van de economie. Zelfs als noodzakelijk om de inflatie in het hand te houden. Maar met behulp van de MMT zien we dat onvrijwillige werkloosheid juist een politieke keuze is. De staat kan immers zorgen voor banen waarmee men in het levensonderhoud kan voorzien. We hebben nog steeds heel veel mensen die minder werken dan ze zouden willen.
4. “Staatsschuld is een last voor onze kinderen en kleinkinderen”
Je hebt ongetwijfeld veel politici horen zeggen dat ze de staatsschuld niet mogen doorgeven aan de toekomstige generaties. Maar staatsschuld is simpelweg niets anders dan de som van al het overheidsgeld in de economie. En dat vertegenwoordigt het spaarsaldo van de private sector. Toekomstige generaties erven geen last maar erven juist de vorderingen in de vorm van staatsobligaties. Daarnaast erven ze ook de opgebouwde collectieve voorzieningen, zoals het onderwijssysteem en de gezondheidszorg, bruggen en wegen, bibliotheken en musea.
5. “Rentepercentages zijn het belangrijkste middel om de inflatie te beheersen”
Centrale banken zoals de ECB verhogen de rentepercentages om de inflatie te beteugelen. Dit wordt gezien als een natuurwet. De MMT wijst er echter op dat rentepercentages politieke keuzes zijn - ze zijn niet de uitkomst van een marktmechanisme. Verhoging van de rentepercentages heeft serieuze neveneffecten. Hypotheeklasten stijgen, bedrijfsleningen worden duurder en werkloosheid stijgt. Er zijn betere, meer doelgerichte manieren om inflatie te managen, zoals belastingen en soms ook prijsinterventies.
Decennialang zijn we overspoeld met economische opvattingen waarin de overheid als zwak en schadelijk is neergezet en waarbij een sluitende overheidsbegroting een heilig streven is. Deze vormden ook basis voor de huidige Europese begrotingsregels. Voor velen is dit de enige economische werkelijkheid die ze hebben meegemaakt. Maar door de hardnekkigheid van deze misvattingen komen we er niet toe om de grote problemen van vandaag echt goed aan te pakken. In plaats van dat onze kleinkinderen blij zijn met de lage staatsschuld hebben ze alle reden om ons te verwijten dat we er niet genoeg aan gedaan hebben om hen een gezonde en florerende samenleving na te laten.
Ik verwacht niet dat de uitleg over deze misvattingen je meteen van mening heeft doen veranderen. Ik hoop wel dat er ergens iets is gaan knagen en dat je je bij het volgende nieuwsbericht over de staatsfinanciën afvraagt: “klopt dit wel?” ook al wordt het gebracht als een onwrikbare natuurwet.