Op zaterdag 23 november 2024 verscheen een artikel in het FD waarin een verkeerd beeld geschetst wordt van waarom Europa achterblijft bij Amerika als het gaat om innovaties (zie: Hoe activeer je €10.000 mrd aan slapend Europees geld?). In dat artikel stellen de auteurs dat particulieren in de VS ten opzichte van Europeanen veel meer geneigd zijn hun spaargeld (geld dat ze niet benutten voor consumptie) te beleggen dan op een spaarrekening te storten.
Hoewel ze het er niet expliciet bij zeggen, ga ik ervan uit dat ze bedoelen dat Amerikanen meer in aandelen beleggen (al dan niet via een beleggingsfonds). De consequentie hiervan is volgens de schrijvers dat Europese bedrijven relatief minder financiële middelen kunnen aanboren voor het doen van investeringen in de hoognodige innovaties. "Dat geld komt niet ten goede aan de Europese economie die concurrerender moet worden."

In juni 2024 hield econoom professor Heiner Flassbeck een lezing over de staat van de Europese economie. De opname ervan is terug te zien via zijn website: https://www.relevante-oekonomik.com/, of hier: https://vimeo.com/969690283/929badf6f9?share=copyEuropa wohin? (Copy) rechtstreeks in Vimeo.
​
Op Flassbeck's engelstalige site (https://www.flassbeck-economics.com/who-we-are) staat een korte bio van hem. Te lezen is dat hij op verschillende plekken wetenschappelijk werk heeft gedaan, belangrijke beleidsfuncties heeft uitgeoefend en ook staatssecretaris is geweest onder Oskar Lafontaine, minister van financiën in de regering van Gerhard Schröder).

Flassbeck's verhaal wijkt nogal af van dat van doorsnee economen. Hieronder ligt ik de belangrijkste punten eruit. Ik hanteer daarbij overigens niet de volgorde van Flassbeck's lezing.

In Nederland lijkt de belangstelling voor MMT (Modern Monetary Theory of Moderne Monetaire Theorie) nog wat beperkt te zijn. Het is daarom goed dat er een Nederlandstalig boek over MMT is verschenen (Moderne Monetaire Theorie | Walburg Pers).  In de VS, het VK, Australië en Duitsland is er meer belangstelling. Daar zijn tal van economen die behoren tot de MMT-school of daar tenminste positieve aandacht aan geven. Een daarvan is de Duitse econoom Dick Ehnts. Zijn introductie in de MMT is onlangs in een Nederlandse uitgave verschenen, vertaald en voorzien van een enthousiasmerend en informatief voorwoord door Michèle Thole, Financieel Directeur bij Waag Futurelab Design & Technology. Op de achterkant van het boek wordt al gesteld dat de overheid niet afhankelijk is van belastinggeld.

Ik ben blij dat de Volt- fractie in het Europese Parlement aansluiting zoekt bij de Groenen en niet bij Renew. Een grote belemmering voor een gezond Europa vormen de regels die de EU zich zelf heeft opgelegd met betrekking tot de economische speelruimte van haar lidstaten en van de EU als geheel. Ik bedoel dan vooral de regels van het Stabiliteits- en Groeipact (SGP). Daarin is onder meer vastgelegd dat lidstaten ten opzicht van het BBP niet meer dan 60% staatsschuld mogen hebben en dat het jaarlijkse begrotingstekort niet meer dan 3% van het BBP mag zijn. Veel mensen - ook politici en economen - staan achter deze regels Het lijkt wel of ze klakkeloos als een natuurwet worden geaccepteerd. Burgers en bedrijven moeten immers ook de tering naar de nering zetten, vinden ze. Het punt is echter dat Nederland geen bedrijf is. De overheid heeft een andere rol in het financiële bestel. Ik heb het idee dat we aan de linkerkant van het politieke spectrum meer steun kunnen vinden voor een andere visie op economie en de regels van de EU dan bij de liberalen. Overigens moeten we daar binnen Volt ook nog meer de handen voor op elkaar krijgen.

De oorlog in Oekraïne lijkt een nieuwe fase ingegaan te zijn. Eerst zagen we het gestuntel waarmee Rusland weliswaar niet alle oorlogsdoelen behaalde maar toch grote delen van Oekraïne innam. Later wist Oekraïne dit weer deels terug te veroveren. Maar nu lijkt het erop dat de Oekraïense  troepen worden teruggedrongen.  Al die tijd heeft Zelensky het Westen gesmeekt om leveringen van wapens en munitie. Niet alleen kwamen die pas langzaam op gang, ook liepen ze voortdurend achter de feiten aan. Inmiddels zijn veel Westerse operationele voorraden danig geslonken.
Veel voortvarender waren Westerse politici met het afkondigen van sanctiepaketten tegen Rusland. Dat deze slechts een beperkte invloed hebben wordt inmiddels voor meer betrokkenen duidelijk. Gehoopt werd dat Rusland door de sancties op de knieën gedwongen kon worden. Door geen gas meer uit Rusland te kopen zou een belangrijke inkomstenbron voor Rusland opdrogen. Poetin zou zodoende geen geld meer hebben om de soldaten te betalen, meende men.

Waarom heeft dit niet het gewenste effect gehad?

Ik luister geregeld naar de podcast Boekenstijn en De Wijk. De heren hebben een nuchtere kijk op de geopolitiek . Duidelijke voorstanders van Realpolitik (Realpolitik - Wikipedia). Hun economische opvattingen missen echter een dergelijke realistische insteek. Boekenstijn toont zich nogal eens gevoelig voor verouderde opvattingen. Hij is zeer beducht voor het "aanzetten van de gelddrukpers". Hyperinflatie zoals in Weimar Duitsland ligt volgens hem dan op de loer. De Wijk mag hem op geopolitiek en militair terrein nog wel eens corrigeren, maar op economisch vlak lijken de heren zeer eensgezind.

De podcastuitzending van maandag 5 februari was daar weer een voorbeeld van. Boekenstijn brengt ter sprake dat Rusland van plan is de oorlogsuitgaven met 26% te laten groeien. Hij zegt daarbij dat Rusland dit wil financieren met een geplande stijging van de inkomsten uit verkoop van olie en gas aan het buitenland. Mocht dit laatste niet lukken, zegt Boekenstijn, dan zal de Russische staatsschuld oplopen wat op middellange termijn tot inflatie en dus verzwakking van de economie leidt. De redenering daarbij is dat er meer geld om omloop komt en dat daardoor de prijzen zullen stijgen. Zou Boekenstijn daarentegen een realistische bril opzetten dan zou hij zien dat prijzen niet zozeer beïnvloed worden door de geldhoeveelheid maar afhankelijk zijn van de beschikbaarheid van de middelen waaraan het geld wordt uitgegeven. De oorsprong van de toegenomen geldhoeveelheid - vergroting van de staatsschuld of export inkomsten van olie en gas - maakt hierbij geen verschil. Waarom zou immers het ene wel tot inflatie leiden en het andere niet?

Veel mensen vinden het best wel lastig om te begrijpen hoe de economie werkt. Ze zitten met vragen als: Waar komt geld vandaan? Waardoor ontstaat inflatie? Wat is dat rente-gedoe van de ECB? En nog veel meer. Een uitleg over de economie kan al gauw overweldigend worden, waardoor lezers of toehoorders het verhaal niet meer kunnen volgen. Daarom is het nodig om minder relevante details weg te laten zodat de rode draad duidelijk blijft. Je uitleg versimpelen kan dus nodig zijn. Dat is iets anders dan het geven van een andere voorstelling van zaken. Helaas is dat wat De Nederlandse Bank (DNB) doet in een onlangs gehouden college over de rol van banken in onze maatschappij. 

Het college werd gegeven door DNB Directeur Toezicht en voormalig hoogleraar aan de Universiteit van Maastricht  Steven Maijoor. Hij beweert dat banken leningen verstrekken met geld dat eerst door spaarders is ingelegd. Vervolgens wijst erop dat dat banken korte termijn spaartegoeden op lange termijn hebben uitgeleend en dat daar risico's mee gemoeid zijn. Vaak gaat daar goed, zegt hij, maar soms niet. In de grote financiële crisis van 2007/8 ging het mis. Spaarders vroegen tegoeden op en banken konden die niet op tijd uitbetalen, omdat die nog aan anderen waren uitgeleend.

Dit is niet alleen een simplistische weergave - het is gewoon fout.

Dit zijn twee artikelen die onlangs in de Volkskrant stonden en ook weer voorbeelden van verouderde opvattingen over staatsschuld:

• "Na twintig jaar steggelen zijn de EU-landen het eens over soepeler begrotingsregels" 
  https://www.volkskrant.nl/a-b300ef7b
• "Zou ook Nederland een schuldenrem in de Grondwet moeten hebben?" 
  ​https://www.volkskrant.nl/a-be49045d

Wil ik juist laten zien wat de positieve kant is van staatschuld. Eigenlijk zouden we dat woord tussen aanhalingstekens moeten plaatsen.

Met dit plaatje is duidelijk te zien dat het rentebeleid van de ECB niet gewerkt heeft.

In een eerdere bijdrage heb ik het al eens gehad over de schulden- en rentelasten van de ontwikkelende landen. Afgelopen donderdag, 14 december, publiceerde het FD ook een artikel over de moeilijke situatie waarin deze landen zich bevinden. Ze zijn sterk afhankelijk van leningen door het rijkere deel van de wereld. In het artikel wordt geconstateerd dat de animo om geld te lenen aan het globale zuiden afneemt en dat de lasten voor deze landen alleen maar zullen stijgen en uitmonden in een negatieve spiraal.

"Geldschieters trekken zich terug uit armste landen, schuldencrisis dreigt"
https://fd.nl/economie/1499518/geldschieters-trekken-zich-terug-uit-armste-landen-schuldencrisis-dreigt?utm_medium=social&utm_source=app&utm_campaign=earned&utm_content=20231214&utm_term=app-android&gift=glyhd (gratis te lezen)

De schrijver (Marijn Jongsma) concludeert min of meer dat schuldsanering nodig is. Tegelijk wijst hij erop dat dat zeer moeilijk is door de vele belangen die ermee gemoeid zijn.

In welke richting moet een oplossing gezocht worden?

Gistermiddag was verslaggeefster Kysia Hekster op de radio met reacties uit Kiev over de zojuist afgeronde EU-top waar toegezegd is dat de toetredingsonderhandelingen met Oekraïne kunnen starten. Op de top is nog geen besluit gevallen over de definitieve toezegging van een nieuwe pot geld van 50 Miljard. Hekster legt uit dat dit geld bedoeld is om het Oekraïense overheidsapparaat ondanks de oorlog zoveel mogelijk te laten doordraaien, zodat de Oekraïense regering haar budgetten voornamelijk kan besteden aan de oorlog zelf.  Ook de bestaande financiële hulp van EU wordt hiervoor gebruikt. De kans is dus aanwezig dat de geldstroom vanuit EU stopt.

​Deze boodschap zal bij veel luisteraars een soort van herkenning opleveren, want we hebben allemaal wel eens op school geleerd dat het aanzetten van de geldpers verderfelijk is en dit dat in de Weimar Republiek geleid heeft tot hyperinflatie en de opkomst van Hitler. Hekster jaagt ons de stuipen op het lijf.  

Maar ze heeft het mis.

De Euro is eind jaren 90 ingevoerd. Dat was in een tijd waarin beleidsmakers een sterk vertrouwen hadden in werking van de markt. Er werden strikte regels van kracht voor de maximale hoogte van de staatsschuld van deelnemende landen en voor de financiering daarvan waren deze aangewezen op de kapitaalmarkt. 
Dat werkte bij een goed functionerende economie. 

In deze bijdrage probeer ik de essentie van de staatsfinanciën uit leggen. Uiteraard zal ik daarbij zeer veel details moeten weglaten. Zo ga ik bijvoorbeeld slechts beperkt in op werking van het banksysteem. Ook het buitenland heb ik buiten beschouwing gelaten. Ik probeer uit te leggen hoe de overheid het voor elkaar krijgt dat er gemeenschappelijke voorzieningen als ziekenhuizen en spoorwegen worden aangelegd en wat de rol van geld daarbij is. Omdat ik daarbij onder andere beweer dat de overheid zijn eigen geld maakt dat vervolgens uitgeeft in de maatschappij, komen bij sommigen misschien angstvisioenen van ongebreidelde inflatie naar boven. Daarom zal ik ook daarop ingaan. Ook het fenomeen van de staatsobligaties komt kort aan bod. Deze uitleg volgt de zienswijze van de Modern Monetary Theory.

Het is twee dagen na de verkiezingen. Ik ben nog niet bijgekomen van de schok. Een monsterzege van de PVV. GroenLinks|PvdA zijn weliswaar de 2e partij geworden in aantal zetels, maar zullen toch geen deuk in een pakje boter kunnen slaan. Het totaal aantal stemmen op linkse partijen lijkt flink verminderd. Veel kiezers die bij de vorige tweedekamerverkiezingen op D66 (Kaag?) hebben gestemd, hebben nu de vakjes van NSC en zelfs PVV gekleurd. Het lijkt erop dat ze de vorige keer uit onvrede met de VVD op een partij aan de linkerzijde van de VVD hebben gestemd en nu juist op partijen rechts van de VVD. 

Ingezonden brief in het Financieele Dagblad door Chiel Harmsen n.a.v. column van Bartjens in FD 4-11-2023
​
In zijn column van afgelopen zaterdag vertelt Bartjens over het spel Monopoly dat in deze herfstige dagen bij hem gespeeld wordt. Onder meer schrijft hij dat in het spel "tal van kernbegrippen uit de micro-economie" toegepast worden. Hoe, wordt in zijn column verder beschreven.

Nu er een nieuwe EU-Commissaris wordt benoemd om de uitvoering van de Europese Green Deal ter hand te nemen, is het een goed moment om even terug te kijken naar de wijze waarop de VS hun deelname aan de Tweede Wereldoorlog financierden. De maatschappij schakelde over op een oorlogseconomie. Amerikaanse bedrijven kregen de opdracht om grote hoeveelheden materieel, medicijnen, munitie, etc. te produceren. Deze goederen - ongeveer de helft van de Amerikaanse nationale productie -  kwam niet terecht op de Amerikaanse markt maar was voor het leger.
​
Ook nu moet er een krachttoer worden geleverd: de omschakeling naar een duurzame en ecologisch verantwoorde wijze van produceren en consumeren. Daar is veel voor nodig dat er nu nog niet is, zoals waterstoffabrieken en een uitgebreid en goedlopend openbaar vervoer, maar ook geïsoleerde woningen en gebouwen, warmtepompen, elektrische (vracht)auto's, een solide elektriciteitsnet en een heel andere landbouw.

In het FD van zaterdag 19 augustus 2023 staat een essay van Javier Carbonell (associate teacher bij het Institut d’études politiques in Parijs) in het FD (Met een ‘staatserfenis’ heeft elke jongere een kans op een goede start (fd.nl)). Door verschillende mensen in verschillende landen zijn de afgelopen jaren voorstellen naar voren gebracht die erop neerkomen om jongeren bij het bereiken van een bepaalde leeftijd, bijvoorbeeld 18 jaar, een eenmalige uitkering te geven, waarmee ze een goede start kunnen maken in hun zelfstandige leven. Deze startbonus is vooral bedoeld als steun in de rug voor jongeren die tot dan niet de wind in de rug hebben gehad en juist te leiden hebben onder de kansenongelijkheid. Een bekend voorbeeld van zo'n plan is de 'jubelton voor iedereen' van Sander Schimmelpenninck in zijn boekje 'Sander en de brug'. Hij stelt zelfs voor om jongeren een ton te geven. Bij andere plannen zijn de bedragen eerder rond de 20 duizend euro. Ook de bestedingsmogelijkheden en de financiering zijn soms verschillend. Ik ben blij met de erkenning dat er een scheefgroei is ontstaan in de maatschappij en dat reparatie nodig is.​

De meeste mensen hebben een achterhaald beeld van waar het geld van de regering van een soevereine staat vandaan komt. Ze denken dat de regering eerst geld moet binnenhalen (in de vorm van belastingen) voordat ze dat kan uitgeven. Nagenoeg iedereen zit in dit denkspoor - politici van links en rechts maar ook de meeste economen. Het is een wijdverbreid misverstand waardoor we de bewegingsruimte van de regering veel te beperkt houden.

Eerst geld verdienen - dan pas uitgeven. De tering naar de nering zetten. Dit geldt alom als waardevolle deugd. In deze lijn denkt men dat ook de regering eerst belasting moet binnenhalen voordat ze het kan uitgeven. Maar iets wat geldt voor de leden van een systeem (de huishoudens en bedrijven in een land) hoeft niet persé te gelden voor de bestuurder van het systeem (de regering van dat land).
​
Om dit toe te lichten stel ik je het (fictieve) gezin van Hendrik en Geertrui voor als analogie voor onze maatschappij. 

​Naar aanleiding van: NS-baas Wouter Koolmees wil treinkaartjes in de spits tientallen procenten duurder maken: ‘Het wordt te vol’ (volkskrant.nl) en ​https://www.ad.nl/rotterdam/problemen-ret-worden-steeds-groter-een-op-de-drie-buslijnen-gaat-minder-rijden~ae90b360/

De NS willen een spitsheffing invoeren om daarmee het reisgedrag van reizigers te beïnvloeden en meer reisbewegingen van de spits- naar de daluren te verplaatsen. Nu is het in de spits erg druk terwijl de treinen buiten de spits vaak erg leeg zijn. In de woorden van president-directeur Wouter Koolmees zijn ze grote delen van de dag warme lucht aan het verplaatsen.
​
Mijns inziens gaat hier een verkeerd signaal van uit en wordt het nog onaantrekkelijker om met de trein te gaan, terwijl vervoer per trein juist een belangrijk middel is in de strijd tegen klimaatverandering. Bovendien is het plan van de NS gebaseerd op een verkeerde opvatting over wat het product van de NS is. De NS zien zichzelf als vervoerder. Maar je zou het ook kunnen 'omdenken' door ze te zien als aanbieder van mobiliteitsmogelijkheden. Zelf ga ik niet vaak met de trein, maar ik vind het wel van grote waarde dat ik de mogelijkheid heb om met de trein te gaan.

Reactie op een artikel van Peter de Waard in de Volkskrant 29-7-2023
Voor 83 duizend miljard euro in het rood: een ontwikkelingsramp dreigt door nieuwe schuldencrisis
https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/voor-83-duizend-miljard-euro-in-het-rood-een-ontwikkelingsramp-dreigt-door-nieuwe-schuldencrisis~ba0fb3a4/
Dat artikel is geschreven n.a.v. een recent verschenen rapport van de VN  A World of Debt
Enkele citaten uit het artikel van Peter de Waard:

Naar aanleiding van: https://nos.nl/l/2484603

Het feit dat mijn eigen ouders (93 en 95) op het punt staan om naar een zorginstelling te verhuizen zal zeker meespelen dat ik werkelijk akelig word van dit soort berichten over de afkalving van de zorg voor kwetsbaren. Hoe komt het toch dat we ons land zo naar de kloten helpen? Als redenen wordt meestal gewezen op de toenemende kosten en op het chronische personeelstekort. Drogredenen! De echte redenen zijn dat we niet durven te kiezen en dat we vast zitten in verouderde opvattingen over staatsfinanciën en staatsschuld.
Toen banken gered moesten worden en toen er een pandemie uitbrak waren er ineens miljarden beschikbaar om ons uit de brand te helpen. Terecht. In beide gevallen was er immers sprake van een noodsituatie. Nu er een oorlog is in Europa heeft Nederland ook miljarden gereserveerd voor hulp aan Oekraïne. Terecht! Want ook dit is een noodsituatie.

Maar hoe zit het met de ouderenzorg? Met het klimaat? Met de waardering voor de essentiële beroepen (los van een gratuit klapconcert) en de tweedeling in de maatschappij?

Zijn dit dan geen noodsituaties?

Naar aanleiding van: https://fd.nl/bedrijfsleven/1483078/waar-gaan-we-straks-ons-geld-mee-verdienen?gift=znwrs

​In een introductieartikel voor een nieuwe podcast van het FD maken Pieter Couewenbergh en Bert van Dijk (redacteuren van het FD) zich zorgen over de toekomst van de maakindustrie en over het innovatieve vermogen in Nederland. Aan het eind van het artikel concluderen ze dat het in de komende jaren hard nodig is om "gezamenlijk aan de BV Nederland [te] werken, zoals bij de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog of bij de aanleg van de Deltawerken na de Watersnoodramp."

Naar aanleiding van: https://fd.nl/economie/1483098/nout-wellink-midden-in-een-storm-in-een-klein-roeibootje-gaan-zitten-is-een-beetje-naief?gift=1dlAb

In het Financiële Dagblad van zaterdag 22 juli 2023 werd Nout Wellink (oud-directeur van De Nederlandse Bank geïnterviewd. Enkele uitspraken van Wellink vielen mij in het bijzonder op:

1. "Het grootste probleem is dat we het budgettaire probleem niet afdoende hebben opgelost. […] Er is geen Europese regering met een Europese minister van financiën. […] We moeten het doen met de regels van het stabiliteits- en groeipact."
2. Over toenemende staatsschulden van landen als België en Frankrijk: "Eigenlijk is het niet de schuld, maar het tekort het probleem. Als het tekort te groot is, blijft de schuld stijgen in verhouding tot de economie. […] En dan schiet de ECB weer te hulp. Kan de ECB daarmee doorgaan? Het antwoord daarop is: nee. Het is niet aan Frankfurt om de problemen glad te strijken  van landen die geen orde op zaken stellen. […] Dat leidt tot monetaire financiering van de overheidsbegroting, in strijd met het Verdrag [van Maastricht]."
3. "Er zullen weer nieuwe crises ontstaan. Op die momenten worden er weer nieuwe dingen verzonnen die de zaak op dat moment gaan redden."

Deze uitspraken zie ik als een uiting van conventioneel denken gebaseerd op het idee dat het innen van belastingen en verkopen van staatsobligaties manieren zijn voor de staat om aan geld te komen, dat nodig is om overheidsbeleid te bekostigen.  

In een eerdere bijdrage (MMT in de Binnentuin) heb ik als gedachtenexperiment besproken hoe binnen het woonproject Binnentuin het werk aan de tuin wordt beloond met Binnentuinmunten. Die beschrijving fungeerde als een uitleg van de kern van de economie van een land. De economie van een land heeft ook te maken met het buitenland, bijvoorbeeld in de vorm van export en import. Dat buitenlandse aspect had ik nog niet opgenomen in de uitleg. Ik zal daar in deze bijdrage meer op ingaan aan de hand van de vraag: Wat gebeurt er als de Binnentuin spullen nodig heeft die van buiten moeten komen?