In een vorige post schreef ik over de relatie tussen burger en overheid. De kern van dat verhaal was simpel: wij zijn de overheid.
​
De overheid is geen losstaand orgaan tegenover de samenleving, maar een samenwerkingsverband waarin wij als burgers samen organiseren wat we belangrijk vinden. Via de overheid zorgen we voor gezondheidszorg, onderwijs, infrastructuur, veiligheid en nog veel meer. Dat doen we niet ieder voor zich, maar gezamenlijk.

Geen klanten, maar deelnemers

Daarom moet de burger niet worden gezien als klant van de overheid. Een klant staat tegenover een leverancier. Maar burgers zijn deelnemers aan het samenwerkingsverband dat we overheid noemen.
In dat verband noemde ik ook het bekende adagium uit de tijd van de Amerikaanse onafhankelijkheid: no taxation without representation. Belastingen en democratische zeggenschap horen bij elkaar. Dat is een goed bruggetje naar het onderwerp van dit artikel: belastingen.
Want waarom zijn die er eigenlijk?

Een ogenschijnlijk simpele vraag

Veel mensen zullen deze vraag vreemd vinden. Natuurlijk heeft de overheid geld nodig, zo denken we. De overheid moet eerst belasting innen voordat ze iets kan uitgeven. Net als een huishouden of een bedrijf: eerst verdienen of lenen, daarna pas uitgeven.
Dat klinkt logisch — maar het klopt niet.
Na het lezen van dit artikel zul je zien dat de financiële werkelijkheid van de overheid fundamenteel anders in elkaar zit dan die van een bedrijf of een gezin. Dat vraagt wel iets van je als lezer: de bereidheid om een vertrouwd idee even los te laten en niet alleen op je eerste intuïtie te varen, maar een stap verder te denken.

Samen voorzieningen realiseren

Via de overheid realiseren we gezamenlijke voorzieningen. Over welke voorzieningen dat zijn en hoeveel we daarin willen investeren, beslissen we via democratische processen.
Maar hoe zorgt de overheid er concreet voor dat die voorzieningen er komen?
Scholen en ziekenhuizen worden gebouwd en bemenst door burgers. Waarom zijn zij daartoe bereid?
Een deel van het antwoord is motivatie en beroepstrots. Maar dat is niet voldoende om een samenleving draaiende te houden. Het belangrijkste antwoord is eenvoudiger: mensen doen dit werk omdat ze ervoor betaald worden.

Waarom willen mensen dat geld?

Dat brengt ons bij een opvallende en cruciale vraag die helaas maar weinig gesteld wordt: waarom willen mensen eigenlijk het geld dat de overheid betaalt? Dat geld hebben we nodig voor onze boodschappen e.d. Een hele andere belangrijke reden is datiedereen belastingplichtig is. Die belastingen moeten worden betaald in de munt die de overheid heeft vastgesteld — in ons geval de euro. Om aan euro’s te komen, zijn mensen bereid goederen en diensten te leveren, ook aan de overheid. Dat is de kern.
Dat is ook de reden dat de bakker euro’s vraagt voor zijn brood, want daardoor kan ook hij zijn belastingen betalen.
De overheid gebruikt belastingen niet primair om haar uitgaven te financieren. De belangrijkste functie van belastingen is dat ze ervoor zorgen dat wij behoefte hebben aan euro’s, en daardoor bereid zijn om arbeid en middelen beschikbaar te stellen aan de samenleving via de overheid.

Geld scheppen en geld vernietigen

In ons huidige geldsysteem — een zogenoemd fiatgeldsysteem — is geld niet gekoppeld aan goud of andere materiële waarde. Geld ontleent zijn waarde aan het vertrouwen in de overheid die het uitgeeft.
Wanneer de overheid geld uitgeeft, ontstaat er nieuw geld. Wanneer de overheid belastingen int, wordt geld weer uit de omloop gehaald.
Heel kort door de bocht:

• Overheidsuitgaven creëren geld

• Belastingen vernietigen geld

Als de overheid een onderwijzer betaalt, wordt dat geld niet ergens “opgehaald”. De overheid creëert het zelf, bijvoorbeeld via boekingen binnen het bancaire systeem. De precieze technische route kan verschillen, maar de essentie blijft gelijk.

Waarom dan toch belastingen?

Als belastingen niet nodig zijn om uitgaven te financieren, waarom heffen we ze dan wél?
Naast het creëren van vraag naar de munteenheid hebben belastingen nog andere belangrijke functies:

• Herverdeling van welvaart

• Het stimuleren van gewenst gedrag en afremmen van ongewenst gedrag

• Het afremmen van de economie wanneer die dreigt te oververhitten

Belastingen zijn dus een beleidsinstrument, geen spaarpot.

Kan de overheid dan onbeperkt uitgeven?

Nee, absoluut niet.
De beperking van de overheid is niet financieel, maar reëel. De overheid kan alles kopen wat beschikbaar is. Maar als arbeid, grondstoffen of productiemiddelen schaars worden, ligt daar de grens.
Blijft de overheid in zo’n situatie toch geld uitgeven, dan ontstaat er concurrentie om schaarse middelen. Dat drijft prijzen op en leidt tot inflatie.
Goede politiek gaat daarom niet over de vraag waar het geld vandaan moet komen, maar over de vraag waar de grenzen van de beschikbare capaciteit liggen.

Politieke keuzes bij schaarste

Wanneer die grenzen in zicht komen, moet de overheid andere keuzes maken, bijvoorbeeld:

• Ambities bijstellen

• Alternatieven zoeken voor schaarse middelen

• Via wetgeving of belastingen het gebruik door de private sector afremmen, zodat middelen beschikbaar komen voor collectieve doelen

Dat zijn lastige, maar onvermijdelijke politieke afwegingen.

Tot slot

Belastingen zijn dus geen noodzakelijk kwaad om een lege staatskas te vullen. Ze zijn een essentieel onderdeel van het samenwerkingsverband dat we overheid noemen. Ze geven richting aan onze economie, maken collectieve voorzieningen mogelijk en helpen om schaarste en ongelijkheid te beheersen.
Wie de overheid ziet als een huishouden met een pinpas, mist dit grotere geheel.
Wie de overheid ziet als wat zij werkelijk is — een samenwerking van burgers — begrijpt ook waarom belastingen een heel andere rol spelen dan vaak wordt gedacht.
En daarmee zijn we weer terug bij het begin:
wij zijn de overheid, en belastingen zijn één van de manieren waarop we dat samen vormgeven.​

Voor een uitgebreidere beschrijving van hoe dit werkt verwijs graag naar mijn andere blogs. Kijk bijvoorbeeld eens naar deze over de Millenial’s Money.

Inleiding

Wanneer politici, economen en journalisten de gezondheid van een economie willen beschrijven, grijpen ze vrijwel altijd naar één getal: het Bruto Binnenlands Product, kortweg het BBP. Groeit het? Dan gaat het goed. Krimpt het? Dan is er reden tot zorg. Maar achter deze ogenschijnlijk objectieve maatstaf schuilt een verhaal dat veel ongemakkelijker is dan we ons doorgaans realiseren. Het BBP meet namelijk niet wat we denken dat het meet, en dat heeft verstrekkende gevolgen — tot in de begrotingsregels van de Europese Unie aan toe.

Hoe het BBP ontstond: een kind van de crisis

Het BBP is geen tijdloos concept. De basis ervoor werd in de jaren dertig van de twintigste eeuw gelegd door de Amerikaanse econoom Simon Kuznets, in opdracht van het Amerikaanse Congres. Tijdens de Grote Depressie hadden beleidsmakers behoefte aan één samenhangend cijfer dat de omvang van de economische ineenstorting in beeld kon brengen. Kuznets leverde dat cijfer (oorspronkelijk in de vorm van het Bruto Nationaal Product1), maar waarschuwde meteen voor een misverstand dat hem bleef achtervolgen: zo’n cijfer zegt iets over de productie van een land, maar niets over het welzijn van zijn inwoners. De welvaart van een natie, zo schreef hij, kan niet worden afgeleid uit een meting van het nationaal inkomen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog kreeg het concept een tweede leven als instrument voor oorlogsplanning, en in de naoorlogse decennia groeide het uit tot het ankerpunt van economisch beleid wereldwijd. De Bretton Woods-instellingen, het IMF en later de OESO maakten het tot de standaardmaat. Wat begon als een noodinstrument werd zo de lens waardoor we de economie zijn gaan bekijken — vaak zonder ons af te vragen of die lens nog wel scherp stelt op wat we eigenlijk willen zien.

Wat het BBP allemaal meetelt — ook als we dat liever niet zouden willen

De eerste fundamentele kritiek op het BBP is dat het waardenvrij is op een manier die schadelijk uitpakt. Het cijfer telt alle economische activiteit op, ongeacht of die activiteit ons als samenleving rijker of armer maakt.

Een paar voorbeelden maken dit pijnlijk duidelijk. Een groot verkeersongeluk is in BBP-termen goed nieuws: er moeten auto’s worden gerepareerd of vervangen, er is werk voor ambulancepersoneel, ziekenhuizen, advocaten en verzekeraars. Een natuurramp die hele wijken verwoest, leidt tot een golf van bouwactiviteit die het BBP omhoog stuwt. Milieuvervuiling die later met dure saneringen moet worden opgeruimd, telt twee keer mee: één keer bij de oorspronkelijke vervuilende productie, en nog een keer bij de schoonmaak. Criminaliteit die leidt tot meer beveiligingsbedrijven, meer sloten, meer alarmsystemen — het komt allemaal terecht in de plus-kolom.

Tegelijkertijd blijven veel zaken die onmiskenbaar waarde toevoegen aan een samenleving volledig buiten beeld. Onbetaalde mantelzorg, vrijwilligerswerk, opvoeding, huishoudelijke arbeid: allemaal economisch onzichtbaar. Een ouder die zelf voor de kinderen zorgt, draagt formeel niets bij aan het BBP; wordt diezelfde zorg uitbesteed aan een kinderdagverblijf, dan stijgt het BBP. De activiteit is grotendeels dezelfde, het effect op het cijfer is tegengesteld.

Boekhoudkundige fictie: wanneer het BBP dingen meetelt die er niet zijn

Naast wat het BBP wél meetelt maar misschien niet zou moeten meetellen, is er een tweede, technischer probleem: het BBP bevat posten die in de werkelijke economie helemaal niet als geldstroom bestaan. Het Nederlandse eigenwoningforfait is daarvan een sprekend voorbeeld.

Het idee achter het eigenwoningforfait is dat een eigenaar-bewoner geacht wordt zichzelf “huur” te betalen voor het wonen in zijn eigen huis. Die fictieve huur — een bedrag dat nooit van de ene rekening naar de andere gaat, dat door niemand wordt verdiend en door niemand wordt uitgegeven — wordt vervolgens opgeteld bij het nationaal inkomen. Statistisch gezien is daar iets voor te zeggen: huurders en kopers worden zo vergelijkbaar gemaakt. Maar het gevolg is wel dat een aanzienlijk deel van het BBP bestaat uit transacties die nooit hebben plaatsgevonden.

Iets soortgelijks geldt voor de toegerekende waarde van overheidsdiensten, voor schattingen van de informele economie en sinds 2014 zelfs — op Europees voorschrift — voor de geschatte omzet van prostitutie en drugshandel. Het BBP is daarmee deels een statistische constructie die los is komen te staan van de economie zoals burgers en bedrijven die dagelijks ervaren.

De gevolgen: wankele beleidsregels op een wankele basis

Als het BBP zelf al een vertekend beeld geeft, dan geldt dat per definitie ook voor alle kengetallen die als percentage van het BBP worden uitgedrukt. En dat zijn er veel — sommige met grote politieke consequenties.

Het bekendste voorbeeld zijn de regels van het Europese Stabiliteits- en Groeipact, dat in 1997 werd vastgelegd: het jaarlijkse begrotingstekort van een lidstaat mag niet hoger zijn dan 3% van het BBP, en de staatsschuld niet meer dan 60% van het BBP. Deze percentages worden vaak gepresenteerd alsof ze fundamentele economische wetmatigheden zijn, maar in werkelijkheid zijn ze niet meer dan een breuk waarvan zowel de teller als de noemer ter discussie staan. De noemer — het BBP — bevat zoals we zagen fictieve posten en telt schadelijke activiteit als positief mee. Dat betekent dat een land in zekere zin zijn schuldquote kan verbeteren door meer files, meer milieuschade of een hoger eigenwoningforfait, zonder dat er ook maar iets is veranderd aan de werkelijke economische draagkracht.

Hetzelfde geldt voor de NAVO-norm van 2% van het BBP voor defensie-uitgaven, voor doelstellingen rond ontwikkelingssamenwerking, en voor onderzoeks- en onderwijsuitgaven die als percentage van het BBP worden geformuleerd. Stuk voor stuk zijn het afspraken die hun ankerpunt ontlenen aan een grootheid waarvan de betekenis op zijn minst betwistbaar is.

Conclusie: tijd voor een rijker beeld

Het BBP is geen slecht instrument omdat het verkeerd is berekend, maar omdat het iets anders meet dan waarvoor we het inzetten. Kuznets zelf waarschuwde er al voor: een productiemaat is geen welvaartsmaat, en zeker geen welzijnsmaat. Door het BBP toch tot universele graadmeter te verheffen, hebben we een systeem opgebouwd waarin schadelijke activiteit als groei wordt geboekt, onbetaalde waardevolle arbeid onzichtbaar blijft, en bindende beleidsregels rusten op een fundament van deels fictieve cijfers.

Dat betekent niet dat het BBP de prullenbak in moet. Als ruwe indicator van economische activiteit heeft het zijn nut. Maar het zou niet langer alléén leidend mogen zijn. Initiatieven als de Monitor Brede Welvaart van het CBS en de Better Life Index van de OESO laten zien dat het kan: economische gezondheid meten zonder welzijn, leefomgeving en verdeling uit het oog te verliezen. Zolang we ons blijven blindstaren op één getal, blijven we beleid voeren op basis van een kaart waarop de helft van het landschap ontbreekt — en de andere helft soms is ingetekend op plaatsen waar in werkelijkheid niets te zien is.

Het idee dat je volledig op jezelf kunt staan, spreekt veel mensen aan. Onafhankelijk zijn, je eigen boontjes doppen, niemand nodig hebben. Maar hoe aantrekkelijk dat ook klinkt: in de moderne samenleving is het een illusie.
​​
Onze samenleving is simpelweg te complex om autarkisch te kunnen functioneren. Zelfs wie zo zelfstandig mogelijk wil leven, is afhankelijk van anderen. Van de boer die voedsel produceert, van de leraar die onderwijs geeft, van de arts die klaarstaat bij ziekte, van de ingenieur die zorgt voor drinkwater en elektriciteit. We hebben elkaar nodig, of we dat nu willen of niet.

​Samenleven is samenwerken

Omdat we elkaar nodig hebben, moeten we ook samenwerken. Die samenwerking gebeurt niet vanzelf. Ze vraagt om afspraken, om organisatie en om een manier om gezamenlijke belangen te behartigen. Door de geschiedenis heen hebben samenlevingen daar verschillende vormen voor gevonden. In moderne staten is die organisatievorm de overheid.
Het doel van die samenwerking is niet om het leven van mensen te bepalen, maar juist om een basis te creëren waarop burgers hun eigen leven kunnen opbouwen. Vrijheid bestaat niet in het luchtledige. Ze vraagt om voorwaarden die alleen gezamenlijk te realiseren zijn.

​Wat is die gezamenlijke basis?

In hedendaagse samenlevingen bestaat die basis ondermeer uit de volgende elementen:

• Bescherming tegen algemene levensrisico’s, zoals ouderdom, werkloosheid en ziekte

• Zorg voor veiligheid, zowel intern als extern

• Onderwijs, zodat mensen hun talenten kunnen ontwikkelen

• Infrastructuur, van wegen en spoor tot digitale netwerken

Dit zijn voorzieningen waarvan individueel organiseren onmogelijk of extreem inefficiënt zou zijn. Juist omdat iedereen er op een of andere manier van afhankelijk is, worden ze collectief geregeld.

Van burgers voor burgers

De gangbare organisatievorm voor deze collectieve basis is er één van burgers voor burgers. Dat is een cruciaal punt dat vaak uit beeld raakt. De overheid is geen externe macht die “boven” de samenleving hangt. Zij is de samenleving, georganiseerd.

Als we spreken over “de overheid”, bedoelen we het samenwerkingsverband waarin burgers via regels, instituties en democratische besluitvorming vastleggen hoe zij collectieve zaken willen regelen. Ambtenaren, politici, rechters en publieke instellingen voeren taken uit namens dat samenwerkingsverband. Ze staan er niet los van.
​
In die zin geldt: wij zijn de overheid.

​Verschillende rollen, één collectief

Dat betekent niet dat iedere burger dezelfde rol heeft. In een complexe samenleving is taakverdeling onvermijdelijk. Sommige burgers werken als uitvoerende partij binnen de overheid, bijvoorbeeld als ambtenaar, leraar of politieagent. Anderen vervullen een controlerende rol, via media, maatschappelijke organisaties of volksvertegenwoordiging. Iedereen participeert ook nog als kiezer en als belastingbetaler.
Die verschillen in betrokkenheid doen niets af aan het gezamenlijke karakter van het geheel. Net zoals niet elke voetballer in een team spits is, maar wél onderdeel van hetzelfde spel.

​De burger als klant?

Sinds enkele decennia is het populair geworden om burgers te beschouwen als klanten van de overheid. Overheidsdiensten moeten “klantgericht” zijn, beleid moet “efficiënt” en mensen moeten “waar voor hun geld” krijgen.

Op het eerste gezicht klinkt dat aantrekkelijk. Maar deze benadering kent een fundamenteel probleem. Ze benadrukt de tegenstelling tussen burger en overheid, alsof het om twee aparte partijen gaat die tegenover elkaar staan. De overheid levert iets, de burger betaalt en beoordeelt.
​
Daarmee raakt het gemeenschappelijke karakter van de samenwerking uit beeld. Solidariteit maakt plaats voor een voor wat hoort wat-mentaliteit. Ik betaal belasting, dus wat krijg ik daarvoor terug? Dat lijkt logisch, maar past slecht bij voorzieningen die juist gebaseerd zijn op wederzijdse afhankelijkheid en risico’s die we delen.

​Solidariteit is geen transactie

In een solidaire samenleving betaal je niet alleen voor wat je zelf nodig hebt, maar ook voor wat anderen nodig hebben — omdat jij morgen zelf die ander kunt zijn. Gezonde mensen betalen mee aan de zorg voor zieken. Werkenden dragen bij aan inkomensondersteuning voor wie tijdelijk zonder werk zit. Jongeren investeren via het onderwijs in de ouderen van morgen.
​
Dat is geen markttransactie, maar een collectieve afspraak. Wie de overheid louter als dienstverlener ziet, tast die basis aan.

​Wel: betrokkenheid en zeggenschap

Dat betekent niet dat burgers geen kritische rol mogen of moeten hebben. Integendeel. Een bekend adagium uit de tijd van de Amerikaanse onafhankelijkheid luidt: “no taxation without representation”. Wie bijdraagt, moet ook zeggenschap hebben.

Burgers moeten betrokken zijn bij de overheid, kunnen meebeslissen, controleren en ter verantwoording roepen. Democratie is geen luxe, maar een noodzakelijke voorwaarde voor collectieve samenwerking op deze schaal.
​
Maar betrokkenheid is iets anders dan consumentengedrag. Het gaat niet om tevreden klanten, maar om verantwoordelijke mede‑eigenaren van het publieke domein.

​Tot slot

De moderne samenleving kan niet zonder samenwerking. Die samenwerking vraagt om een overheid, niet als tegenstander van de burger, maar als uitdrukking van collectieve verantwoordelijkheid. Wanneer we dat besef verliezen en overheid en burger tegenover elkaar plaatsen, ondergraven we precies datgene wat ons in staat stelt vrij en zelfstandig te leven.

Een korte geschiedenis van de economische wetenschap

Wie economie zegt, zegt meestal meteen: Adam Smith. Hij wordt vaak gezien als de “vader” van het vakgebied. Maar het verhaal van de economische wetenschap begint eigenlijk eerder – en dat maakt uit, zeker nu we opnieuw nadenken over energie, geld en de grenzen van onze planeet.

In dit artikel neem ik je mee door de belangrijkste economische denkrichtingen van de afgelopen drie eeuwen. In eenvoudige taal, zonder wiskunde, zonder jargon. Want economie gaat in de kern over hoe we onze samenleving organiseren.

​De Physiocraten: welvaart komt uit de natuur

Voordat Adam Smith zijn beroemde Wealth of Nations schreef, waren er al denkers die probeerden te begrijpen waar welvaart vandaan komt. Deze groep wordt de Physiocraten genoemd. Een belangrijke naam is Richard Cantillon.
Zij geloofden dat land de bron van alle welvaart was — of beter gezegd: de natuur. Alles wat we eten, maken of bouwen komt uiteindelijk voort uit wat de natuur voortbrengt.
De moderne econoom Steve Keen zegt: als je “land” vervangt door natuur of zelfs energie, zie je dat de Physiocraten eigenlijk iets heel fundamenteels zagen. Zonder energie — menselijke arbeid, dierenkracht, zon, wind, brandstoffen — gebeurt er niets.

​Adam Smith en de klassieke economen: arbeid centraal

Adam Smith schoof de aandacht van ‘land’ naar arbeid. Volgens hem was arbeid de bron van alle rijkdom. Hij is bekend van ideeën als:

• de “onzichtbare hand” van de markt

• arbeidsdeling: door taken op te knippen word je productiever

• arbeid als fundament van waarde

Na Smith horen ook David Ricardo (comparatieve voordelen) en Karl Marx bij de zogenaamde klassieke economen. Zij schreven veel filosofischer en beschouwender dan de economen van nu.
Maar: door arbeid centraal te zetten, raakte iets anders uit beeld — de cruciale rol van energie en natuurlijke hulpbronnen.

​De neoklassieken: economie wordt wiskunde

In de tweede helft van de 19e eeuw ontstond een nieuwe school: de neoklassieke economie. Ingenieurs en wiskundigen gingen economische problemen formaliseren, in formules gieten.
Daarbij introduceerden ze:

• het idee van evenwicht: markten zouden vanzelf naar balans bewegen

• homo economicus: de mens als volledig rationele calculator

Ze wisten heus dat echte mensen niet zo zijn, en dat markten nooit echt in evenwicht zijn. Maar deze aannames maakten het mogelijk modellen te bouwen en te rekenen. En dat gaf de economie een wetenschappelijke uitstraling.

​Keynes: markten werken niet vanzelf

​Tijdens de Grote Depressie in de jaren ’30 stortten economieën wereldwijd in. De neoklassieke modellen konden dat niet verklaren.
John Maynard Keynes kon dat wel.
Hij stelde dat:

• markten niet vanzelf herstellen

• overheden actief moeten ingrijpen om de vraag op peil te houden

• dit kan via belastingen en vooral overheidsuitgaven

• de New Deal van Roosevelt een helder voorbeeld is

Keynes verklaarde waarom landen die actief geld uitgaven sneller uit de crisis kwamen dan landen die dat niet deden.

De tegenbeweging: Hayek, Friedman en de geboorte van het neoliberalisme

Na de Tweede Wereldoorlog vreesden sommige denkers dat te veel overheid zou leiden tot totalitaire regimes, zoals dat van de nazi’s of van Stalin.
Friedrich Hayek, die zelf uit nazi-Duitsland moest vluchten, pleitte daarom voor een samenleving met zo min mogelijk staatsinvloed. Milton Friedman deed dat op economisch gebied.
In 1947 richtten zij de Mont Pèlerin Society op — de broedplaats van wat later het neoliberalisme zou worden.
Hun hoofdlijn:

• markten weten het beter dan staten

• consumenten bepalen via hun aankopen hoe de samenleving eruitziet

• ongelijkheid werd niet als probleem gezien

• markten werden voorgesteld als neutraal en eerlijk (wat ze in de praktijk niet zijn)

In de jaren ’70 en ’80 kreeg hun visie wereldwijd de overhand.

​De terugkeer van de neoklassieken: de jaren ’70 en ’80

De oliecrises van de jaren 70 van de vorige eeuw veroorzaakten stagflatie: hoge inflatie én geen groei. De Keynesiaanse theorie kon dat niet goed verklaren.
Hierdoor kwamen de neoklassieke ideeën terug, nu in een nieuwe jas:
het neoliberalisme van Ronald Reagan en Margareth Thatcher.
Kenmerkend hiervoor:

• vertrouwen op markten

• terugdringen van de staat

• privatiseringen

• minder aandacht voor macht, ongelijkheid en onzekerheid

• het idee dat geld politiek neutraal zou zijn

Deze manier van denken domineert universiteiten en beleid tot op de dag van vandaag.

Ondertussen in de zijlijn: Post‑Keynesianen, plurale economie en MMT

Hoewel neoklassiek denken de boventoon voert, bestaan er alternatieve stromingen. De belangrijkste is het post‑Keynesianisme. Daaruit komt ook Modern Monetary Theory (MMT) voort.

De centrale vraag is: kan een staat die zijn eigen geld uitgeeft failliet gaan?

• Neoklassieken: ja, want de staat lijkt op een huishouden of bedrijf.

• MMT: nee, want een staat is de uitgever van geld, niet de gebruiker.

MMT kijkt naar het monetaire systeem via boekhoudkundige feiten. Bijvoorbeeld:

• Belasting financiert niet de staat; belasting zorgt voor waarde en vraag naar de munt.

• Een overheid die zijn eigen geld maakt, kan nooit zonder geld komen te zitten.

• De echte grenzen zijn inflatie en de fysieke capaciteit van de economie.

• Inflatie ontstaat niet door te veel geld, maar door hoe het wordt uitgegeven.

• Macht speelt een grote rol: sterke vakbonden → hogere lonen → meer kans op inflatie.

MMT benadrukt dat geld uit het niets ontstaat, maar dat de werkelijke economie (mensen, materialen, energie) wél grenzen kent.

Waarom doet dit ertoe?

Sinds de jaren ’80 worden staten bestuurd alsof het bedrijven zijn.
Met begrotingsdoelen, privatiseringen en — binnen de eurozone — een sterke beperking van wat staten monetair mogen doen.
Volgens denkers binnen MMT heeft dit samenlevingen verzwakt, ongelijkheid vergroot en de weg vrijgemaakt voor populisme. Niet omdat mensen “irrationeel” zijn, maar omdat beleid de economische ruimte te krap heeft gemaakt.
Veel van de economische elite ziet MMT daarom als bedreigend:
het maakt zichtbaar dat geld geen natuurwet is, maar een politieke keuze.

​Slot: een wetenschap die opnieuw moet leren kijken

De geschiedenis van de economie is geen rechte lijn richting “de waarheid”. Het is een verhaal van verschuivende ideeën — over natuur, arbeid, markten, macht en geld.
Wat opvalt: telkens wanneer een school te dominant werd, verdwenen belangrijke inzichten uit beeld.
En vaak komt pas veel later weer aan het licht wat we eerder al wisten.
Misschien is dat wel de belangrijkste les uit de economische geschiedenis:
wie zijn uitgangspunten te vanzelfsprekend vindt, ziet de werkelijkheid niet meer.

Inmiddels zien we hoe schadelijk het is geweest dat de economische wetenschap het begrip energie grotendeels heeft genegeerd. Terwijl álle productie — van landbouw tot industrie, van transport tot digitale diensten — draait op energie, deden veel economische modellen alsof groei uitsluitend voortkomt uit arbeid, kapitaal of “efficiënte markten”. Het resultaat zien we vandaag: uitgeputte ecosystemen, klimaatverandering en een economie die structureel meer vraagt van de natuur dan zij kan leveren.
Ook de begrippen homo economicus en evenwicht, ooit geïntroduceerd als handige denkmodellen om (toen nog handmatige) wiskundige berekeningen te kunnen maken, zijn gaandeweg behandeld alsof ze beschrijvingen van de echte wereld waren — of zelfs normen waar de werkelijkheid zich maar aan moest aanpassen. Daarmee zijn we uit het oog verloren dat echte mensen geen perfecte rekenmachines zijn, en dat markten geen serene evenwichten zoeken, maar dynamische, door macht en instituties gevormde systemen zijn.

De uitdaging voor de economische wetenschap — én voor beleid — is daarom om opnieuw te erkennen dat modellen hulpmiddelen zijn, geen natuurwetten. Dat de economie diep verweven is met energie en natuur. En dat echte vooruitgang pas begint wanneer we onze aannames durven herzien.

Aken is onlosmakelijk verbonden met Karel de Grote. Vanuit deze stad bestuurde hij zijn immense rijk, dat na de val van het Romeinse Rijk de eerste grote poging vormde om Europa weer als één geheel te organiseren.

​Vele eeuwen en oorlogen later lag die Europese eenheid na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog opnieuw aan gruzelementen.

​De behoefte aan vrede en samenwerking was groter dan ooit. In dat licht wordt Karel de Grote vaak gezien als een inspiratiebron voor de moderne Europese integratie.

De Karel de Grote-prijs

In 1950 stelde de stad Aken de Karel de Grote-prijs in. Die wordt jaarlijks uitgereikt aan personen (of soms instituties) die zich op bijzondere wijze hebben ingezet voor de Europese samenwerking.
​
Bekende ontvangers zijn onder meer:

• Jean Monnet, de geestelijk vader van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (de voorloper van de EU);

• George C. Marshall, initiatiefnemer van het Marshallplan — dat niet alleen tot wederopbouw leidde, maar ook Europese samenwerking stimuleerde;

• De euro zelf, vertegenwoordigd door Wim Duisenberg, de eerste president van de Europese Centrale Bank (ECB).

​2026: Mario Draghi

In 2026 gaat de prijs naar Mario Draghi. Een belangrijke reden daarvoor is zijn optreden tijdens de grote financiële crisis binnen de eurozone in 2012. Draghi was destijds president van de ECB en sprak de inmiddels beroemde woorden: “Whatever it takes.” Daarmee gaf hij te kennen dat de ECB alles zou doen om de euro te redden.

​Een systeem onder druk

De crisis liet zien dat het economische bouwwerk van de EU kwetsbaarder was dan gedacht. De samenleving was in de decennia ervoor sterk “gefinancialiseerd”: financiële markten en banken waren complexer en groter geworden, en daardoor instabiel. Toen in 2008 de wereldwijde crisis uitbrak, schoot Europa tekort. Eigen regels rondom de euro beperkten de mogelijkheden om snel in te grijpen. Wat begon als een bankencrisis mondde uit in een existentiële eurocrisis. Het voortbestaan van de munt stond op het spel.
​
Onder leiding van Draghi besloot de ECB daarom om buiten de traditionele kaders te treden. De bank ging grootschalig staatsobligaties opkopen om de rentes te drukken en de markten te stabiliseren. Later volgden nog meer ongebruikelijke maatregelen om de Europese economie te ondersteunen.

​Draghi’s dankwoord

Een interessant moment in Draghis dankwoord was zijn opmerking: “We have to overcome our self‑inflicted weaknesses.” Die formulering zegt veel. Draghi benoemt niet expliciet waar de grote mankementen van het eurostelsel precies zitten, maar het is duidelijk dat hij ze ziet. Zijn woorden suggereren dat de zwaktes van Europa niet van buiten komen, maar het gevolg zijn van keuzes die Europa zelf heeft gemaakt: een munt zonder volledig economisch en politiek fundament, regels die vooral bedoeld waren om politieke compromissen te bezegelen, en een gebrek aan gezamenlijke instrumenten om echte klappen op te vangen. Draghi wijst er niet rechtstreeks op — misschien bewust, om het politiek draaglijk te houden — maar zijn boodschap is helder voor wie luisteren wil: In 2012 redde Europa de euro dankzij uitzonderlijke improvisatie, niet dankzij de stevigheid van het systeem zelf. Het is hoog tijd om nu wel een goed fundament te bouwen.

Een ongemakkelijke conclusie

​De gebeurtenissen sinds 2008 maken één ding duidelijk: het officiële regelboek rondom de euro is niet sterk genoeg om grote economische schokken op te vangen. Toch blijft de EU grotendeels doormodderen. Er is weinig politieke bereidheid om de fundamenten van het eurogebouw eens grondig te evalueren — laat staan om te verbouwen.

Dit is de titel van een video van J.D. Alt. Daarin geeft hij in 30 minuten een illustratieve weergave van werking van onze economie. Stapsgewijs laat hij zien dat de hoe er in het algemeen wordt gedacht over de economie niet juist is en vervangt dat door de juiste zienswijze. Het laat ook de potentie zien van dit systeem, maar dan moeten we het wel eerst begrijpen.

In deze post vertel ik zijn verhaal in mijn eigen woorden, gebruikmakend van zijn illustraties.

J.D. Alt begint het verhaal met de afschaffing van de gouden standaard in 1971. Tot die tijd gold er in de meeste westerse landen de regel dat de hoeveelheid geld in relatie moest staan met de hoeveelheid goud (soms ook zilver) in de kluizen van de centrale banken, omdat bankbiljetten ingewisseld konden worden voor goud. Vanaf 1946 was dat georganiseerd middels het stelsel van Bretton-Woods, waarbij de Amerikaanse dollar inwisselbaar was voor goud en de valuta van andere westerse landen in een vaste verhouding stonden tot de dollar.
President Nixon schafte dit in 1971 af. Vanaf dat moment hebben we het z.g. fiduciaire geldsystem (fiatgeld). Staten kunnen in theorie ongelimiteerd geld creëren. Dit had gek genoeg geen invloed op de regels en procedures rondom geld. De oude normen en conventies uit de gouden standaard bleven van kracht, maar hadden geen rationele koppeling meer met de echte wereld van fiatgeld.
​
Dit plaatje geeft de heersende overtuigingen weer:

Dit komt erop neer dat het geld dat de regering kan besteden afkomstig is van de private sector via belastingen en staatsleningen. De maximale hoeveelheid is afhankelijk van de omvang van de private sector. Dit beperkt de handelingsvrijheid van de regering. Als de private sector niet meer voldoende heeft om te verstrekken aan de regering, moet deze gaan lenen in het buitenland.

Maar klopt beeld dit wel?
We moeten ons realiseren dat wat de regering uitgeeft weer terugkomt in de private sector.

En hoe komt de private sector aan zijn geld? De staat is immers de enige die geld mag drukken. Een ander die dat doet zal worden vervolgd wegens valsmunterij.
NB De geldscheppende rol van banken wordt straks nog besproken.

De werkelijkheid is dat het geld eerst door de staat wordt gecreëerd en pas daarna in de private sector gebruikt kan worden. Voordat de regering het gecreëerde geld kan uitgeven aan publieke doelen moet de private sector bereid zijn om dat geld te accepteren in ruil voor producten en diensten. Dat is de belangrijkste doelstelling van belastingen. De staat heeft een belastingplicht ingesteld. Burgers en bedrijven moeten aan geld (in de door de staat bepaalde munteenheid) zien te komen om hun belastingplicht te voldoen. Dit geld gaat daardoor ook tussen burgers en bedrijven onderling gebruikt worden voor onderlinge transacties.
Het geld dat door de staat is gecreëerd en in de private sector in omloop is gebracht kun je opvatten als een tegoedbon waarmee iemand zijn belastingplicht kan voldoen.

Vergelijk het maar met de bon voor een gratis pizza. 'Mario' heeft in zijn buurt briefjes door de brievenbussen gedaan waarmee zijn buurtgenoten een gratis pizza kunnen komen halen. Zodra iemand zijn briefje inlevert in ruil voor een pizza gooit 'Mario' het briefje in de prullenbak, of de pizza-oven - in elk geval wordt het vernietigd. Zo is het ook met het geld dat de staat terugontvangt via de belastingen. Dat wordt vernietigd.

Naast ervoor zorgdragen dat het door de staat uitgegeven geld wordt geaccepteerd door de private sector heeft het nog meer doeleinden: Een andere is om te zorgen dat er niet teveel geld in omloop is, iets dat zou kunnen leiden tot inflatie. Het onttrekken van geld uit de private sector door middel van gerichte belastingen kan de vraag naar schaarse middelen verminderen, en daarmee het gevaar van prijsopdrijving en inflatie.
Overigens is niet iedere prijsstijging het gevolg van te veel geld in omloop. Ook (plotselinge) verstoringen in de aanvoer van grondstoffen leiden tot hogere prijzen. Vooral als het grondstoffen zijn die veel gebruikt worden bij de productie van andere producten en diensten. Dit hebben we gezien met de oorlog in Oekraïne die geleid heeft tot hogere gasprijzen.

Geldschepping gebeurt niet alleen door de staat maar ook door banken - instellingen die daartoe van de staat een banklicentie hebben gekregen. Geldschepping door banken gebeurt door het verstrekken van leningen. Op het moment dat een lening wordt verstrekt ontstaan 2 dingen: een schuld van de lener aan de bank en een tegoed voor de lener bij die bank. Deze geldschepping wordt teniet gedaan zodra de lening wordt afgelost.

We hebben nu gezien dat de staat dankzij het fiduciaire geldsystem zelf het geld creëert om producten en diensten in de private sector te verwerven. Dus waarom zou de staat nog steeds geld moeten lenen? In het verleden leenden koningen geld van rijke kooplieden om oorlogen te kunnen voeren. En onder de gouden standaard was het nodig om de hoeveelheid geld in de samenleving gelijk te laten lopen met de hoeveelheid goud (en/of zilver). Met de afschaffing van de gouden standaard is die reden komen te vervallen. Staatsleningen (obligaties) bestaan nog steeds. Maar deze dienen tegenwoordig een ander doel en het is voor een goed begrip van de economie belangrijk dat we inzien wat dat doel is.
Staatsobligaties bieden een spaarmogelijkheid. De private sector kan in ruil voor rente normaal geld omruilen voor een speciale vorm van geld: staatsobligaties. Na de afgesproken periode wordt het geld weer uitgekeerd.

Het geld dat besteed wordt aan staatsobligaties verdwijnt dus gedurende een bepaalde periode uit de private sector. Gedurende die periode ontvangt de private sector van de staat rente. Voor de private sector zijn staatsobligaties een spaarmogelijkheid - voor de staat zijn ze naast belastingen een tweede mogelijkheid om (tijdelijk) geld uit omloop te halen. Zie ook mijn artikel over de Amerikaanse Warbonds in de Tweede Wereldoorlog.
Je hebt waarschijnlijk al opgemerkt dat er niks de bak van de regering ("FG") instroomt - alleen maar uit. Dat is ook niet nodig want zoals gezegd creëert de staat zelf het geld dat ze wil besteden. De regering heeft dus geen bak met geld maar een geldcreatiemachine.

Met datgene wat de regering aanschaft in de private sector creëert ze collectieve producten en diensten, zoals wegen en bruggen, scholen en ziekenhuizen, etc. Dit komt de inwoners van de staat ten goede en stimuleert de private sector.

Tenslotte iets over terminologie. Woorden doen er immers toe. Doordat we de economie niet goed begrijpen zijn we geneigd om woorden te gebruiken die een negatieve bijsmaak hebben, zoals 'begrotingstekort' en 'staatsschuld'. Maar eigenlijk zijn dat niet de juiste woorden. We moeten ze vervangen door iets positiefs waarmee de potentie van het economische systeem tot uiting wordt gebracht.

We zijn eraan gewend om te spreken over 'begrotingstekort' als de regering in een jaar meer geld uitgeeft dan ze via belastingen terugontvangt. We zijn zo gebrand op dat 'tekort' dat we niet meer zien dat het gevolg ervan is dat we in de private sector meer te besteden hebben. Dus in plaats van te spreken over 'begrotingstekort' is het beter om dit 'bestedingsresultaat', 'bestedingspotentie' of 'potentieel bestedingsresultaat' te noemen.
Hierboven hebben we al gesproken over staatsobligaties. In de alledaagse wereld worden deze nog steeds gezien als staatsleningen. Je kunt nu inzien dat het helemaal geen lening is maar een rentegevende spaarpot. In plaats van 'staatsschuld' zouden we - in navolging van Stephanie Kelton - over 'nationale spaarreserve' moeten spreken.

Oproep aan de lezer: heb je nog betere termen om te gebruiken, laat me dat vooral weten met een commentaar op deze post.

Boekbespreking

Dit compacte boekje (ongeveer 100 pagina’s) uit 2019 legt op een heldere manier uit hoe een economie werkt. De auteur doet dit aan de hand van een interessant gedachtenexperiment: stel je voor dat 1000 schipbreukelingen stranden op een onbewoond eiland en samen een goed functionerende economie opbouwen

Twee systemen: privé en publiek

Ballinger onderscheidt twee economische systemen die samen een evenwicht vormen:

1. Systeem 1 – het horizontale systeem
   Dit gaat over alle transacties tussen de eilandbewoners onderling. Denk aan het ruilen van vis of het investeren in gereedschap, zoals een visnet om meer vis te vangen. Dit noemen wij de private sector.

2. Systeem 2 – het verticale systeem
   Dit betreft alles wat de gemeenschap als geheel doet. Bijvoorbeeld het aanleggen van een weg of het bouwen en onderhouden van een school. Deze activiteiten komen iedereen ten goede en versterken ook de private sector. Dit noemen wij de publieke sector.

Voor beide systemen is een vorm van geld nodig om transacties te verrekenen. Dat kan in verschillende munteenheden, maar meestal gebruikt men dezelfde rekeneenheid.

​Hoe werken deze systemen samen?

​De auteur legt uit hoe je de samenwerking tussen beide sectoren kunt optimaliseren. Belangrijk is dat er geen verspilling van middelen plaatsvindt. Werkloosheid ziet hij als verspilling: mensen die niets doen terwijl er werk is.
Zijn oplossing? Automatische stabilisatoren: als er in de private sector geen werk is, kunnen mensen tijdelijk aan de slag in de publieke sector. Zo blijft iedereen bijdragen aan de economie.

​Vergelijking met de echte wereld

Ballinger vergelijkt het eilandexperiment met onze werkelijkheid:

• Beide systemen bestaan ook in het echt: de private en publieke sector.

• De echte wereld is veel complexer – vaak onnodig complex.

En helaas werkt onze economie niet zo efficiënt als op het eiland. Waarom niet? De auteur noemt twee belangrijke oorzaken:

1. Een te grote financiële sector
   In zijn woorden:
   “In the real world we allow the finance sector to be much larger than is efficient, with everything beyond its maximum size reducing rather than raising wellbeing.”
   Hij bedoelt dat veel financiële innovaties vooral een kleine groep bevoordelen en het systeem ondoorzichtig maken. Banken zouden zich moeten beperken tot het financieren van productieve activiteiten en het betalingsverkeer.

2. Onbegrip over het publieke systeem
   Op het eiland snapt iedereen hoe het publieke systeem werkt. In de echte wereld niet. Ons systeem is in duizenden jaren organisch gegroeid, zonder plan. Daardoor is het ingewikkeld en geeft het ruimte voor misverstanden.

​De grootste misvatting: staatsschuld

​Veel mensen denken dat staatsobligaties een probleem zijn omdat ze een schuld voorstellen. Ballinger legt uit dat dit niet klopt. Het geldsysteem van de overheid is in feite een boekhouding om publieke projecten te organiseren. Het gaat niet om geldtekort, maar om de beschikbaarheid van middelen en tijd. Geld is slechts een instrument om die middelen uit de private sector vrij te maken voor het algemeen nut.

​Waarom dit boek belangrijk is

Ons huidige economische systeem is het resultaat van eeuwenlange groei en aanpassingen, vanaf de eerste steden in het Midden-Oosten tot nu. Het is nooit ontworpen, maar gegroeid – en daardoor zitten er nog steeds verouderde elementen in. Denk aan staatsobligaties, die ooit dienden om oorlogen te financieren, maar nu een heel andere rol hebben.
Voor een goed gebruik van onze beperkte middelen en een gezonde democratische besluitvorming is het cruciaal dat we blijven uitleggen wat economie in de kern is. Dit boekje doet dat op een uitstekende manier.

Met enige regelmaat klinkt de oproep aan Nederlanders met spaargeld: steek het in startups, in innovatie, in de economie van morgen. Die ondertoon zat ook duidelijk in een artikel in het AD van 22 december 2025 (https://www.ad.nl/economie/geld-nodig-voor-economie-en-daar-moet-ons-spaargeld-bij-helpen-beleggen-is-fiscaal-niet-aantrekkelijk~ad995218/). De boodschap: spaarders moeten meer risico nemen, want anders komt de innovatie niet van de grond.
Maar die redenering wringt. Het suggereert dat Nederlandse spaarders te voorzichtig zijn -- terwijl het echte probleem ergens anders zit.
In deze post leg ik uit waarom de focus op spaarders misplaatst is, en waarom het vooral de overheid en de banken zijn die hun rol moeten pakken.

​Bedrijven hebben kapitaal nodig — maar dat kan op veel manieren

Wie wil innoveren, heeft geld nodig. Dat kapitaal kan op verschillende manieren bij elkaar komen:

1. Een lening bij een bank

2. Een lening buiten de bank om

3. Het uitgeven van obligaties

4. Het uitgeven van aandelen,

   • via de beurs

   • via private equity

Voor al deze vormen geldt: de financier loopt risico en verwacht daar een beloning voor. Die komt in de vorm van rente, dividend, koerswinst of een winstaandeel.
De vaak herhaalde diagnose luidt: er is te weinig geld voor innovatieve bedrijven. Maar dat roept een logische vraag op:
Hoe kan dat, als banken in principe geld kunnen creëren door leningen te verstrekken?

​Het echte probleem: banken zijn risico’s gaan mijden

Sinds de financiële crisis van 2008/2009 zijn banken voorzichtiger geworden. De regels zijn aangescherpt, de risico-aversie is toegenomen.
Wat zie je vervolgens gebeuren?

• Banken steken minder geld in productieve investeringen, zoals nieuwe bedrijven of technologie.

• In plaats daarvan financieren ze liever de aanschaf van financiële producten -- transacties die winstgevend zijn, maar niets bijdragen aan innovatie of productiviteit.

Dit proces heet financialisering: geld verdient geld, maar de samenleving schiet er weinig mee op (zie ook het boek van Dirk Bezemer: Een land van kleine buffers: er is geld genoeg maar we gebruiken het verkeerd).
Blijkbaar vinden banken de verhouding tussen risico en rendement bij innovatieve projecten simpelweg niet aantrekkelijk genoeg.
Maar is het dan logisch om de risico’s maar bij de spaarders te leggen? Lijkt me niet. De risico’s veranderen daar immers niet door.

​Hoe de overheid wél kan helpen

Innovaties brengen nu eenmaal meer onzekerheid met zich mee. Of iets een succes wordt, weet je pas achteraf. Dat is precies waar de overheid een rol kan spelen.
Met bijvoorbeeld:

• garantieregelingen

• risicodeling

• cofinanciering

Daardoor wordt de risicobeloningverhouding voor banken én spaarders beter, en komen projecten wél van de grond.
Kortom: je kunt risico’s verminderen. Maar dat lukt niet door simpelweg naar spaarders te wijzen.

​Bovendien: bedrijven zelf sparen óók massaal

Innovatie is niet afhankelijk van een paar miljoen spaarders. Bedrijven zitten zelf op enorme spaartegoeden.
Historisch gezien is er iets opvallends gebeurd:

• In de decennia na de Tweede Wereldoorlog hadden bedrijven een negatieve spaarsaldo: ze leenden om te investeren.

• Vanaf de jaren 80 draaide dat om: bedrijven zijn als geheel positief gaan sparen -- en dat doen ze al tientallen jaren.

Met andere woorden: ook binnen het bedrijfsleven is ruim voldoende kapitaal aanwezig. Het geld is er dus wél.

​De conclusie: laat spaarders met rust

Er is geen reden om morele druk uit te oefenen op individuele spaarders.
Innovaties kunnen prima gefinancierd worden met bankleningen en met de middelen die bedrijven zelf al hebben.
En ook de integratie van Europese kapitaalmarkten is geen harde voorwaarde voor de financiering van de innovaties die mensen als Mario Draghi en Peter Wennink terecht belangrijk vinden.
Het echte werk ligt bij banken en overheid -- niet bij de spaarder.

Op deze site heb ik het vaker gehad over sectoral balances. Dat is een manier om naar de economie te kijken op macroniveau: hoe dragen bedrijven, huishoudens, de overheid en het buitenland samen bij aan de economische bedrijvigheid in een land?
We kijken dus niet naar één bedrijf of één consument, maar naar het grote geheel.

​Bedrijven maken producten en verkopen die aan consumenten. Om die producten te maken hebben ze werknemers nodig. Die werknemers krijgen loon, en met dat loon kopen ze weer producten. Zo komt het geld dat bedrijven uitbetalen via de verkoop deels terug.
Maar… niet al het verdiende geld wordt uitgegeven. Een deel wordt gespaard. Dat geld verdwijnt tijdelijk uit de kringloop van productie en consumptie. Het gevolg? Bedrijven ontvangen minder geld dan ze aan lonen hebben betaald. Er ontstaat een gat.
In een gesloten economie (zonder buitenland) moet de overheid dat gat vullen. Doet ze dat niet, dan krimpt de economie. Het begrotingstekort van de overheid moet dus ongeveer gelijk zijn aan het bedrag dat burgers en bedrijven samen sparen.

Hoe zit het wereldwijd?

De wereldeconomie is per definitie gesloten: er is geen “buitenland” voor de wereld. Maar voor afzonderlijke landen speelt handel wel een rol. Het tekort dat de overheid moet opvangen hangt ook af van het verschil tussen import en export.
• Exporteert een land meer dan het importeert? Dan hoeft de overheid minder bij te passen.
• Importeert het meer dan het exporteert? Dan moet de overheid méér doen.
Daarom is het logisch dat Frankrijk een veel groter begrotingstekort heeft dan Duitsland of Nederland.

Handelsverhoudingen en muntproblemen

Op wereldschaal is export altijd gelijk aan import. Maar tussen landen kunnen de handelsverhoudingen flink scheef lopen. Hebben landen een eigen munt en flexibele wisselkoersen, dan worden die scheefstanden soms hersteld door herwaarderingen. Binnen de eurozone kan dat niet. En door de steeds grotere economische vervlechting wordt het oplossen van die onevenwichtigheden steeds lastiger.

Conslusies en aanbevelingen

1. Sparen betekent overheidstekort. Als burgers sparen, moet de overheid een begrotingstekort accepteren. En ja: elk tekort verhoogt de staatsschuld.

2. Scheve handelsverhoudingen binnen de eurozone – vooral tussen Noord en Zuid – zorgen voor spanningen.

3. Pas begrotingsregels aan. Houd bij het maximale tekort rekening met handelsverhoudingen tussen EU-landen.

4. Creëer een gelijk speelveld. Trek ook de loonontwikkeling binnen de EU meer gelijk.

5. Laat de euro-eis los bij uitbreiding. Nieuwe EU-landen hoeven niet per se op termijn de euro in te voeren.

Ter afsluiting: de staat is geen bedrijf of huishouden

We horen vaak dat de overheid “zuinig” moet zijn, alsof ze een bedrijf of een gezin is. Maar dat beeld klopt niet. Een staat werkt anders.
Bedrijven en huishoudens kunnen sparen omdat de overheid een tekort accepteert. Als de overheid zich zou gedragen als een huishouden en altijd een sluitende begroting nastreeft, verdwijnt er geld uit de economie zodra mensen sparen. Het gevolg? Minder bestedingen, minder productie, en uiteindelijk een recessie.
Het begrotingstekort van de overheid is dus geen teken van wanbeleid, maar een mechanisme om de economie in balans te houden. Het stelt bedrijven en burgers in staat om vermogen op te bouwen zonder dat het systeem vastloopt.
​
Kortom: een tekort van de staat is niet het probleem – het is vaak juist de oplossing.

De Euro is niet volmaakt - verre van. De totstandkoming is gebaseerd op verkeerde vooronderstellingen over de werking van de economie en de rol van de officiële staatsmunt daarbij. Er zijn mijn inziens vergaande hervormingen nodig.

Een belangrijke constatering die tegenwoordig breed wordt uitgemeten in de media is dat Europa in economisch opzicht behoorlijk achterop is geraakt ten opzichte van de VS en China.
In Europa blijven de meeste politici en economen hameren op het belang van begrotingsdiscipline en het gevaar van hoge staatsschulden. Om die reden lijken ze haast een heilig geloof te hechten aan de bepalingen van de Stabiliteits- en Groeipact (SGP) met daarin de regels voor het maximale begrotingstekort en de maximale staatsschuld van respectievelijk 3 en 60 procent van het BBP.

Mij valt op dat de Europese cijfers over begrotingstekort en staatsschuld significant afwijken van die van de VS en China.

​Om dit wat meer te onderbouwen schakelde ik de hulp van Copilot in. Ik vroeg aan Copilot:

​Je hebt kennis van economische statistieken over de economie wereldwijd. Kun je voor mij een vergelijking maken van hoe de staatsschuld en het begrotingstekort van de EU zich in de afgelopen jaren ontwikkeld heeft ten opzichte van de VS en China?

Als antwoord kreeg ik onder meer het volgende overzicht:

Op mijn vraag naar een overzicht van de afgelopen 10 jaar, kreeg ik het volgende:

Copilot maakte ook 2 grafieken waarin de ontwikkeling duidelijk naar voren komt.

Ik denk dat het plaatje wel duidelijk is: In Europa wordt door staten veel minder in de economie geïnvesteerd dan in de VS en China.

Ik heb Copilot ook gevraagd om eens te kijken naar de aanbevelingen van Mario Draghi:

Copilot-citaat
In het rapport dat Mario Draghi in september 2024 presenteerde over de toekomst van het concurrentievermogen van de EU, doet hij geen expliciete aanbevelingen over een specifieke hoogte van het begrotingstekort per land of voor de EU als geheel. Wel benadrukt hij het volgende:
​Draghi’s visie op begrotingsbeleid en stimulansen

• Ruimte voor publieke investeringen: Draghi stelt dat de EU-lidstaten substantiële publieke investeringen moeten doen in innovatie, defensie, energie en infrastructuur om het concurrentievermogen te versterken. Dit impliceert dat begrotingsregels flexibeler moeten worden toegepast om deze investeringen mogelijk te maken.

• Collectieve actie boven nationale limieten: Hij pleit voor een gezamenlijke Europese aanpak, waarbij nationale begrotingslimieten niet in de weg mogen staan van strategische investeringen. Dit kan betekenen dat tijdelijk hogere tekorten gerechtvaardigd zijn als ze bijdragen aan structurele versterking van de economie.

• Institutionele hervormingen: Draghi wijst op de noodzaak om de begrotingscoördinatie binnen de EU te verbeteren, zodat lidstaten niet alleen individueel maar ook gezamenlijk kunnen reageren op economische uitdagingen.

Hoewel hij dus geen concreet percentage noemt (zoals “een tekort van maximaal 3%”), is zijn boodschap duidelijk: de EU moet bereid zijn om meer uit te geven, ook als dat betekent dat begrotingstekorten tijdelijk oplopen, mits die uitgaven gericht zijn op toekomstgerichte investeringen.
Einde Copilot-citaat

​​Ik denk dat het gerechtvaardigd is om hieruit te concluderen dat de 3% en de 60% uit het SGP allerminst heilig zijn. Sterker nog: ik denk dat ze ons teveel beperken en dat ze ontstaan zijn uit een verkeerd begrip van de rol van de staat en ‘staatsschulden’. Op deze site heb ik daar al meerdere artikelen aan gewijd.

Het aantal berichten over de digitale euro is de laatste tijd flink toegenomen. Het lijkt erop dat deze nieuwe vorm van geld er echt gaat komen. Maar wat is het eigenlijk? Wat kunnen we ermee? Waarom zouden we het moeten willen – en waar moeten we op letten?
​
In dit artikel geef ik achtergrond en uitleg over de digitale euro. Niet alles is al duidelijk, maar hopelijk helpt dit om de grote lijnen te begrijpen.

​Ons huidige geld: meer lagen dan je denkt

Geld lijkt simpel: je hebt het, je betaalt ermee. Maar in werkelijkheid bestaat ons geldsysteem uit verschillende lagen.

​Laag 1: officieel geld

Munten en bankbiljetten zijn het officiële geld. Munten worden uitgegeven door de staat, biljetten door de Europese Centrale Bank (ECB). Daarnaast is er centralebankgeld: geld dat banken onderling gebruiken om transacties te verrekenen. Dit geld is niet beschikbaar voor burgers of bedrijven, maar vormt samen met contant geld de eerste laag van het geldsysteem.

​Laag 2: geld bij commerciële banken

Wat wij op onze bankrekening hebben – waarmee we pinnen, internetbankieren en Tikkies sturen – is geld van een andere orde. Het is geen centralebankgeld, maar een belofte van de bank. Banken zijn instellingen met een vergunning van de staat om financiële diensten te leveren. Ze zijn dus een soort verlengstuk van de overheid, maar ze kunnen ook failliet gaan. Gelukkig is tot €100.000 per persoon per bank gegarandeerd via het depositogarantiestelsel. Maar boven dat bedrag loop je risico.

​Laag 3: crypto en stablecoins

Sinds enkele jaren zijn er ook cryptovaluta zoals Bitcoin. Deze worden niet door banken of overheden uitgegeven en ontlenen hun waarde aan wat mensen ervoor willen betalen. Stablecoins zijn een variant met een vaste wisselkoers – al is het de vraag of die stabiliteit blijft bestaan in crisistijd.

​De digitale euro: een nieuw soort geld

De digitale euro is een initiatief van de ECB als antwoord op de opkomst van crypto’s en de groeiende invloed van techbedrijven in het betalingsverkeer. Het is bedoeld als een digitale variant van contant geld – dus geld uit laag 1 – en wordt uitgegeven door de Centrale Bank.

Geen bankrekening bij de ECB, maar een chipknip

​​In plaats van een rekening bij de Centrale Bank, lijkt het erop dat de digitale euro beschikbaar komt via een soort chipknip: een pasje waarop je geld kunt zetten en waarmee je kunt betalen. Ook onderlinge betalingen tussen chipknipgebruikers moeten mogelijk worden. Dit ontwerp is gekozen uit privacy-overwegingen: transacties via de chipknip zijn niet te volgen.

Beperkt bedrag, beperkte impact?

Op de chipknip mag maar een beperkt bedrag staan. Waarom? Waarschijnlijk om de commerciële banken te beschermen tegen concurrentie. Dat roept de vraag op of de digitale euro echt een alternatief biedt voor wie risico’s bij banken wil vermijden. Door deze beperking lijkt dat voordeel grotendeels weg te vallen.

​Waarom komt de digitale euro er dan toch?

De belangrijkste reden is geopolitiek en monetair: de EU wil grip houden op het geldsysteem. Crypto’s en techbedrijven opereren grotendeels buiten toezicht van de ECB. Als die te dominant worden, komt de monetaire soevereiniteit in gevaar. Zeker nu in de VS – onder invloed van Trump – de cryptowereld vrij spel krijgt, is het voor Europa belangrijk om een eigen, betrouwbaar alternatief te bieden.

​Wat hebben wij eraan als burger?

Of de digitale euro voor burgers echt veel voordelen biedt, is nog de vraag. De chipknip lijkt op eerdere pogingen zoals de Nederlandse chipknip (1996–2015), die nooit echt populair werd. Misschien slaagt deze nieuwe versie wél, vooral als onderlinge betalingen tussen burgers goed werken.
Maar de invloed van de bankensector is groot. De beperking van het bedrag op de chipknip laat zien dat banken een stevige vinger in de pap hebben. Als zij ook de verdere uitrol gaan domineren, zou dat jammer zijn. Juist nu is er behoefte aan een tegenwicht tegen hun toch al grote invloed.

​Tot slot

De digitale euro is een interessante ontwikkeling in een geldsysteem dat complexer is dan het op het eerste gezicht lijkt. Het is een poging om grip te houden op ons geld in een wereld waarin technologie en private initiatieven steeds meer terrein winnen. Of het ook echt iets gaat veranderen voor jou en mij? Dat moeten we nog afwachten.

Ik heb al vaker het spel Monopoly gebruikt om uit te leggen hoe de economie werkt:

• Monopoly als metafoor

• Waarom de staat geen huishouden is

• Waarom staatsschuld geen echte schuld is

Het spel bestaat al sinds het begin van de 20e eeuw. Oorspronkelijk is het bedacht om te laten zien dat een kapitalistisch systeem – zonder de juiste regels of grenzen – vanzelf leidt tot ongelijkheid. Wie eenmaal een voorsprong heeft, wordt steeds rijker. De rest raakt achterop.

​In dit artikel gebruik ik het bekende bordspel om uit te leggen hoe staatsobligaties werken. Niet als manier voor de overheid om geld te lenen – dat kunnen ze immers zelf maken – maar als manier voor mensen met vermogen om hun geld te laten groeien.

​Spelen met geld

Als kind speelde ik vaak Monopoly met mijn broers en mijn vader. Niet om iets te leren over economie of politiek. Mijn vader wilde ons eigenlijk boekhouden bijbrengen, maar dat kwam er nooit van. Pas later, tijdens mijn studie, ben ik me daarin gaan verdiepen.

Wat me altijd is bijgebleven: er is meestal één speler die al snel veel rijker wordt dan de rest. En dat verschil wordt alleen maar groter. Stel dat jij die speler bent. Je hebt een flinke stapel Monopolygeld voor je liggen. Alles gaat je voor de wind. Maar dan stel je jezelf een vraag:
Kan ik dit geld niet voor me laten werken?
Het ligt daar maar. Kun je er niet iets mee doen om nóg rijker te worden?

​Een nieuwe spelregel: de Monopoly-obligatie

Om het spel nog beter te laten lijken op de echte economie, stel ik een nieuwe spelregel voor:

• Maak kaartjes met de titel “Monopoly-obligatie”.

• Zet erop: een bedrag (bijvoorbeeld €100.000), een rentepercentage (bijvoorbeeld 5%) en een looptijd (bijvoorbeeld 10 speelrondes).

• Een speler kan zo’n obligatie kopen van de bank.

• Elke keer dat hij of zij langs Start komt, krijgt die speler 5% rente van de bank.

• Na 10 rondes krijgt de speler ook het oorspronkelijke bedrag terug.

Wil een speler eerder van zijn obligatie af? Dan mag hij die verkopen aan een andere speler. De prijs mogen ze samen bepalen. Maar de rente blijft altijd 5% van het oorspronkelijke bedrag, zolang de 10 rondes nog niet voorbij zijn.

​Wat leert dit ons?

Met deze extra spelregel boots je iets na wat in de echte economie heel normaal is: geld investeren in staatsobligaties. Je geld levert dan rente op, zonder dat je er iets voor hoeft te doen. En net als in het echte leven geldt: wie al veel geld heeft, kan het makkelijker laten groeien.
​
Dus de volgende keer dat je iets leest over staatsobligaties (ook wel staatsleningen genoemd), denk dan aan die Monopoly-obligaties.

​Ze zijn geen manier voor de overheid om aan geld te komen – dat hoeft de overheid namelijk niet te lenen, want ze kan het zelf maken. Staatsobligaties zijn vooral een manier voor mensen en instellingen met veel geld om dat geld te laten groeien. Ze krijgen er rente over, zonder risico.

Veel politieke keuzes worden gestuurd door hoe we met geld omgaan. Maar het huidige Nederlandse begrotingsbeleid houdt te weinig rekening met de toekomst. Het remt investeringen die ons op lange termijn juist sterker, gezonder en duurzamer zouden maken.

​Wat gaat er mis?

Volgens een recent artikel in ESB, geschreven door onder anderen Hans Vijlbrief (D66), zijn er drie grote problemen:

1. Langetermijnvoordelen worden genegeerd
   Investeringen in bijvoorbeeld onderwijs, infrastructuur of klimaatbeleid leveren pas later iets op. Maar ons begrotingssysteem kijkt vooral naar de korte termijn en ziet deze baten niet goed.

2. Stilstand is duurder dan je denkt
   Door niet te investeren, lopen we risico’s: economische achteruitgang, schade aan het milieu, of hogere kosten in de zorg. Die risico’s worden nu niet goed meegewogen.

3. Slechte keuzes, minder welvaart
   ​Omdat het systeem niet goed werkt, maken we suboptimale beleidskeuzes. Dat leidt uiteindelijk tot minder economische groei én slechtere overheidsfinanciën.

​Zes voorstellen voor verbetering

De auteurs doen zes concrete voorstellen om het begrotingsbeleid toekomstbestendiger te maken:

1. Realistisch begroten bij onzekerheid
   Nu worden opbrengsten vaak op ‘nul’ gezet als ze moeilijk te meten zijn. Dat is misleidend. Beter is om een zo goed mogelijke schatting te maken, ook als er onzekerheid is.

2. Flexibeler omgaan met tekorten en overschotten
   In crisistijd moet de overheid meer kunnen investeren. De schrijvers stellen voor in goede tijden de hogere schulden terug te betalen.
   Ik moet hier echter wel een kanttekening bij maken: Als de overheid spaart, kunnen bedrijven en huishoudens minder sparen en investeren. Dat leidt vaak tot recessies. In plaats van een overschot nastreven, zou het begrotingstekort mogen meebewegen met de economie. Economen zoals Richard Murphy leggen uit dat dit beter past bij ons huidige geldsysteem, dat gebaseerd is op fiatgeld en niet meer op de Gouden Standaard.

3. Slimmer boekhouden
   Nu worden alle uitgaven hetzelfde behandeld, of het nu gaat om consumptie of investeringen. Dat is niet logisch. Net als bedrijven zouden overheden investeringen moeten afschrijven over meerdere jaren, zodat de begroting beter laat zien wat echt wordt opgebouwd.

4. Echte prijzen rekenen
   Veel kosten blijven verborgen, zoals milieuschade of gezondheidsproblemen door vervuiling. Door deze mee te rekenen (true pricing), krijgen we een eerlijker beeld van de werkelijke kosten en baten van beleid.

5. Klimaatschuld zichtbaar maken
   Frankrijk rekent al uit wat klimaatverandering kost en wat nodig is om die kosten te beperken. Nederland zou dat ook moeten doen, zodat klimaatbeleid een vaste plek krijgt in de begroting.

6. Een nationale investeringsbank oprichten
   Door bestaande fondsen te bundelen en los te maken van de politiek, kunnen we zorgen dat geld voor langetermijninvesteringen niet zomaar wordt weggehaald voor andere doelen.

​Slotgedachte

Als we willen dat politiek keuzes maakt die goed zijn voor de toekomst, dan moet ons begrotingsbeleid dat ook mogelijk maken. Tijd voor een systeem dat investeringen in morgen niet afstraft, maar juist stimuleert.

In de Volkskrant verscheen vandaag een interview met de Franse econoom Philippe Dessertine, hoogleraar aan de Sorbonne Universiteit in Parijs. Hij slaat alarm:

Frankrijk staat volgens hem aan de rand van een financiële afgrond. De staatsschuld is zo hoog opgelopen dat een steeds groter deel van het geld naar rente gaat, in plaats van naar belangrijke investeringen zoals kunstmatige intelligentie en defensie. Als het vertrouwen in Frankrijk verder afneemt, dreigt een financiële crisis. En dat raakt niet alleen Frankrijk, maar ook Nederland en de rest van Europa.
​
Maar hoe komt het eigenlijk dat Frankrijk zo diep in de schulden zit? Daarvoor moeten we breder kijken – naar het economische beleid binnen de Europese Unie, en vooral naar Duitsland..

​Duitsland als stille veroorzaker

Duitsland heeft de afgelopen decennia zijn lonen nauwelijks laten meegroeien met de productiviteit. Met andere woorden: werknemers gingen niet meer verdienen, terwijl ze wel steeds efficiënter gingen werken. Dat klinkt misschien zuinig en verstandig, maar het had grote gevolgen. Duitse producten werden relatief goedkoper, waardoor de export explodeerde. Tegelijkertijd gaven Duitse consumenten minder uit in eigen land.

In Frankrijk gebeurde het tegenovergestelde: daar stegen de lonen wél mee met de productiviteit. Franse consumenten kochten dus meer – ook Duitse producten. Zo stroomde er geld van Frankrijk naar Duitsland. Duitsland kon daardoor zijn begroting netjes op orde houden, terwijl Frankrijk juist meer moest lenen om zijn economie draaiende te houden.

​Ik heb hier eerder over geschreven, onder andere met verwijzing naar de Duitse econoom Heiner Flassbeck. Zie bijvoorbeeld:

• Duits exportoverschot zorgt voor Franse staatsschulden

• Nieuwe spelregels nodig voor de Euro

• Een nieuwe visie op de Europese economie

Een systeem van communicerende vaten

De economie van een land bestaat uit verschillende onderdelen: de overheid, bedrijven, huishoudens en de handel met het buitenland. Die onderdelen beïnvloeden elkaar, net als communicerende vaten. Als één land – zoals Duitsland – een groot handelsoverschot heeft, dan moeten andere landen – zoals Frankrijk en Italië – dat compenseren met hogere tekorten. Binnen een economische unie zoals de EU kunnen niet alle landen tegelijk een overschot én een laag tekort hebben. Dat is simpelweg onmogelijk.
​
Toch probeert de EU de economie te sturen met regels over hoe groot het begrotingstekort en de staatsschuld mogen zijn. Maar daarbij wordt te weinig gekeken naar de scheve handelsverhoudingen tussen landen. En dat is een gemiste kans.

​Wat zou beter werken?

In plaats van alleen te kijken naar tekorten en schulden, zou de EU ook afspraken moeten maken over hoe lonen zich ontwikkelen. Als lonen in alle landen in verhouding stijgen met de productiviteit, ontstaat er een eerlijker speelveld. Dat is niet alleen goed voor Frankrijk, maar ook voor Nederland en de hele EU.

Politieke partijen zouden dit onderwerp op de agenda moeten zetten – zeker met de verkiezingen voor de Tweede Kamer in aantocht. De grote uitdagingen van deze tijd kunnen we alleen samen oplossen. Maar dan moeten de economische spelregels wel kloppen. En dat begint bij Europa.

Voetnoot:
Er bestaan overigens wel regels binnen de EU over hoe groot handelsoverschotten en -tekorten mogen zijn. Maar die worden nauwelijks nageleefd, en bijna niemand kent ze. Vreemd genoeg ligt de limiet voor overschotten hoger dan die voor tekorten, terwijl het eigenlijk om twee kanten van dezelfde medaille gaat.

In mijn vorige artikel introduceerde ik, geïnspireerd door Abba P. Lerner, twee indicatoren om het effect van overheidsmaatregelen op de economie te beoordelen: prijsstabiliteit en werkgelegenheid. Maar hoe praktisch zijn deze indicatoren eigenlijk

Een eerste vraag is of de overheid nog voldoende reactietijd heeft wanneer de economische signalen verslechteren—zoals oplopende inflatie of stijgende werkloosheid. Of is het al te laat zodra de indicatoren uitslaan? De economie lijkt in dit opzicht op een olietanker: traag reagerend op koerswijzigingen.

Een tweede vraag betreft de institutionele scheiding tussen regering en centrale bank. Is deze tweedeling wel zo efficiënt? Het risico bestaat dat beide instellingen elkaar tegenwerken. Denk aan een schip met twee kapiteins: één aan het hoofdroer en één aan de boegschroef. Die boegschroef is bedoeld voor fijnmazige manoeuvres, zoals aanleggen. Maar als beide kapiteins een verschillende koers voor ogen hebben en hun roeren onafhankelijk van elkaar bedienen, wordt het schip moeilijk bestuurbaar.

​Deze metafoor is bijzonder actueel in het licht van recente ontwikkelingen in de Verenigde Staten. President Trump stimuleerde de economie met zijn “Big Beautiful Bill”, wat leidde tot een oplopend begrotingstekort. Tegelijkertijd vreest de Federal Reserve voor oververhitting en overweegt een renteverhoging om de economie af te remmen. Trump aan het hoofdroer, Fed-voorzitter Jerome Powell aan de boegschroef—beiden met een andere visie op de koers van het economische beleid. De vraag is: wat zijn de gevolgen van deze botsing voor de Amerikaanse en mondiale economie?
​
De onafhankelijkheid van centrale banken is een essentieel onderdeel van de checks and balances binnen een democratische rechtsstaat. Maar die onafhankelijkheid staat onder druk. Trump heeft al meerdere pogingen gedaan om invloed uit te oefenen op instituties die hem niet welgevallig zijn. Het zou zeer ongewenst zijn als ook de Fed haar autonomie verliest.

Is het eigenlijke probleem niet dat het instrumentarium van centrale banken te beperkt is? Hun voornaamste wapen is het rentebeleid: het aanpassen van de rente waartegen commerciële banken kunnen lenen, en het beïnvloeden van de lange rente via de secundaire markt voor staatsobligaties. Maar deze maatregelen werken traag. Het duurt vaak lang voordat renteveranderingen doorwerken in de reële economie.
Een mogelijke oplossing zou kunnen zijn om de centrale bank een bindend adviesrecht te geven—een soort vetorecht—voordat overheidsmaatregelen worden doorgevoerd. Zo’n instemmingsrecht zou de coördinatie tussen monetair en fiscaal beleid kunnen verbeteren en voorkomen dat het schip stuurloos raakt.

De Britse regering wil de economie stimuleren door meer geld uit te geven aan defensie. Maar volgens een onderzoek dat besproken wordt op BNR, levert dat plan weinig op. De defensiecontracten zorgen nauwelijks voor extra banen, en het geld dat naar defensie gaat, kan niet meer worden besteed aan andere publieke voorzieningen zoals zorg of onderwijs.
​
Dat klinkt logisch, maar er zit een denkfout in: het idee dat de overheid een vast bedrag te besteden heeft, en dus moet kiezen waar ze dat aan uitgeeft. In werkelijkheid werkt het anders.

​Wat bepaalt wat de overheid kan doen?

Het belangrijkste is niet hoeveel geld de overheid heeft, maar hoeveel mensen en materialen beschikbaar zijn. Zolang er genoeg arbeidskrachten zijn en er geen tekort is aan spullen, kan de overheid best méér uitgeven – bijvoorbeeld aan defensie én aan zorg – zonder dat dat problemen oplevert.
​
Deze manier van denken komt van econoom Abba P. Lerner (1903 - 1983. Hij zei: kijk niet naar de begroting, maar naar de resultaten. Zijn idee heet “Functional Finance”.

​Wat bedoelde Lerner daarmee?

Volgens Lerner moet de overheid zorgen voor:​

• Zo weinig mogelijk werkloosheid

• Stabiele prijzen (geen hoge inflatie)

​Als er te weinig wordt uitgegeven in de economie, ontstaat werkloosheid. Wordt er juist te veel uitgegeven, dan stijgen de prijzen te snel. De overheid kan dit beïnvloeden door:

• Zelf meer of minder uit te geven

• Belastingen te verhogen of te verlagen

• De rente te sturen via uitgeven of opkopen van staatsobligaties

​En wat als het begrotingstekort oploopt?

Volgens Lerner is dat geen ramp. Politici en economen moeten niet in paniek raken als de staatsschuld stijgt. Zolang de economie goed draait – met genoeg banen en stabiele prijzen – is dat belangrijker dan het saldo van de staatskas.

De staat leent niet! Wat staatslening of staatsobligatie wordt genoemd, is eigenlijk een spaarbewijs voor wie zijn geld veilig bij de staat wil stallen. Dat was het onderwerp van mijn vorige artikel.

In een eerder artikel legde ik al eens uit hoe de staatsfinanciën werken, aan de hand van een denkbeeldige woongemeenschap. Die gebruik ik nu opnieuw om uit te leggen wat staatsobligaties zijn.​

Stel je een buurt voor met huizen rondom een gezamenlijke binnentuin. De bewoners hebben afgesproken om samen voor het onderhoud van die tuin te zorgen. ​Wie meehelpt, krijgt daarvoor speciale munten: Binnentuin-munten. Aan het eind van het jaar moet elke bewoner een bepaald aantal van die munten inleveren bij het bestuur van de Binnentuin. Zo zorgt het bestuur ervoor dat mensen gemotiveerd zijn om mee te doen.
Omdat het bestuur meer munten uitdeelt dan het terugvraagt, blijven er munten over bij de bewoners. Die gebruiken ze onderling, bijvoorbeeld: “Als jij mijn kliko buiten zet op maandagochtend, krijg je van mij één Binnentuin-munt.”

​Binnentuin-obligaties

​Tot zover het basisidee. Nu komt het nieuwe onderdeel: Binnentuin-obligaties.
Sommige bewoners hebben veel munten gespaard. Ze hebben veel tuinwerk gedaan, maar weinig munten uitgegeven. Ze kunnen daar verder weinig mee, totdat het bestuur besluit om obligaties uit te geven. Dat zijn mooie oorkondes die je kunt kopen met Binnentuin-munten. Na een bepaalde periode krijg je je munten terug, én elk jaar een beetje rente.
Voor bewoners met veel munten is dit aantrekkelijk: ze ruilen hun munten in voor obligaties en krijgen daar rente voor. Zo kunnen ze hun geld bewaren en het blijft zijn waarde houden.
Belangrijk om te weten: het bestuur leent hiermee geen geld. Het biedt juist een manier aan bewoners om hun munten veilig op te slaan en er iets aan te verdienen.

​Waarom doet het bestuur dit?

1. Om geldontwaarding te compenseren. In de Binnentuin is er elk jaar een inflatie van ongeveer 2%. Dat betekent dat munten elk jaar iets minder waard worden. Door munten om te ruilen voor obligaties, kunnen bewoners dat verlies compenseren met rente.

2. ​Om de economie te beïnvloeden. Soms is het nodig om te zorgen dat bewoners minder onderling handelen. Door obligaties te verkopen, haalt het bestuur munten uit omloop. Dat helpt om de economie rustiger te maken. In de echte wereld gebeurt dit ook. Bijvoorbeeld tijdens de Tweede Wereldoorlog in de VS: obligaties werden toen gebruikt om ervoor te zorgen dat de inflatie niet te veel zou oplopen als gevolg van de oorlogseconomie. Zie dit artikel.

Tot slot

​Dit voorbeeld van de Binnentuin is natuurlijk een vereenvoudigde weergave van hoe het in de echte wereld werkt. Staatsobligaties zijn in werkelijkheid onderdeel van een complex financieel systeem, met centrale banken, commerciële banken, internationale beleggers en allerlei regels. Maar door het terug te brengen tot een herkenbare situatie, wordt het hopelijk duidelijker wat het principe is: een overheid biedt mensen een manier om hun geld tijdelijk te parkeren en daar een vergoeding voor te krijgen, terwijl ze tegelijk invloed uitoefent op de economie.

Je hebt het misschien al eens gezien: op deze site zet ik het woord staatsschuld vaak tussen aanhalingstekens. Dat doe ik niet zomaar. Het is een veelgebruikte term, maar eigenlijk klopt die niet. Want de ‘staatsschuld’ is helemaal geen schuld zoals jij en ik die zouden hebben.​

In deze post leg ik uit hoe dat zit.

De staat creëert geld – en hoeft het niet te lenen

We hebben eerder besproken dat de overheid geen belastingen nodig heeft om haar uitgaven te doen. Sterker nog: de staat geeft meestal meer geld uit dan er via belastingen binnenkomt. Dat extra geld komt terecht bij huishoudens en bedrijven – het wordt dus toegevoegd aan de economie.
​
Maar waarom zou de staat dat geld moeten lenen als ze het zelf kan maken? Het antwoord is: dat doet ze ook niet echt. Wel verkoopt de staat staatsobligaties, maar dat is eigenlijk een manier voor mensen en instellingen om hun geld veilig te parkeren – een soort sparen dus.

​Hoe werkt dat precies?

Als de staat meer uitgeeft dan ze binnenkrijgt, ontstaat er een ‘tekort’ op haar rekening bij De Nederlandsche Bank. Om dat tekort weg te werken, verkoopt de staat staatsobligaties. Daarmee stroomt een deel van het eerder uitgegeven geld weer terug naar de staatsrekening. In ruil daarvoor krijgen kopers rente.
​
Die obligaties worden eerst verkocht aan banken en andere financiële instellingen. Die kunnen ze vervolgens doorverkopen aan particulieren. Voor spaarders is dat aantrekkelijk, want de staat wordt gezien als een betrouwbare partij. En terecht: de staat kan – net als de bank in het spel Monopoly – niet failliet gaan.

​Dat ‘tekort’ op de rekening bij De Nederlandse Bank hoeft strikt genomen niet per sé weggewerkt te worden. Het is echter gewoonte geworden en sinds het verdrag van Maastricht ook een afspraak met de EU om dat wel te doen. Aan het eind van elke dag moet het saldo weer boven nul zijn.

​Tijd voor duidelijkere termen

​Het zou goed zijn als we stoppen met het gebruik van verwarrende woorden. Want:

• Wat we begrotingstekort noemen, is eigenlijk het bedrag dat de staat toevoegt aan de economie.

• Wat we staatsschuld noemen, is het totaalbedrag dat over de jaren is toegevoegd aan de economie.

• Wat we staatslening of staatsobligatie noemen, is eigenlijk een spaarbewijs voor wie zijn geld veilig wil stallen bij de staat.

​Zolang die termen blijven rondzingen, zullen sommige politici ze blijven gebruiken om mensen bang te maken. Maar jij weet nu beter: de ‘staatsschuld’ is geen probleem, maar een weerspiegeling van het geld dat in onze economie zit.

In een eerder artikel liet ik zien dat de overheid eigenlijk lijkt op de bank in het spel Monopoly. Die bank kan niet failliet gaan en geeft geld uit voordat ze het weer terugkrijgt via belastingen. Zo werkt het ook met de staat: ze hoeft niet eerst geld te verdienen voordat ze het uitgeeft. Door geld uit te geven, brengt de staat juist geld in omloop – geld dat uiteindelijk terechtkomt bij gezinnen en bedrijven.

Dat komt doordat de staat een andere rol speelt in de economie dan jij en ik, of een bedrijf. De staat creëert het geld en het systeem waarin wij allemaal met elkaar handelen. Maar als de staat geld kan maken, waarom hebben we dan belastingen nodig?

​Dat is precies waar dit artikel over gaat. Want hoewel belastingen niet nodig zijn om de plannen van de overheid te betalen, zijn ze wél essentieel voor een goed werkende samenleving.

​1. Belastingen zorgen ervoor dat we het geld van de staat accepteren

​Stel je voor: de overheid wil leraren, artsen en soldaten betalen voor hun werk. Maar waarom zouden mensen dat geld accepteren? Omdat de overheid bepaalt dat je belasting moet betalen in een bepaalde munt – bijvoorbeeld de euro. Iedereen moet dus zorgen dat ze genoeg euro’s hebben om aan hun belastingplicht te voldoen. En hoe kom je aan euro’s? Door te werken of diensten te leveren. Zo ontstaat er een reden om het geld van de staat te gebruiken en te accepteren.

2. Belastingen helpen om rijkdom eerlijker te verdelen

​Een samenleving werkt beter als de verschillen tussen arm en rijk niet te groot zijn. Met belastingen kan de overheid geld herverdelen – bijvoorbeeld door hogere belastingen voor de rijksten en steun voor mensen met een lager inkomen. Zo blijft de samenleving stabieler en rechtvaardiger.

​3. Belastingen sturen ons gedrag

​De overheid gebruikt belastingen ook om ons gedrag te beïnvloeden. Wil ze dat mensen minder vervuilen? Dan kan ze extra belasting heffen op vervuilende producten. Wil ze juist dat mensen investeren in duurzame energie? Dan kan ze belastingvoordelen geven. Zo worden belastingen een middel om maatschappelijke doelen te bereiken.

​4. Belastingen helpen om de economie af te koelen

​Soms draait de economie te hard – er is dan veel vraag, maar te weinig aanbod. Dat kan leiden tot inflatie: stijgende prijzen en lonen. Stel dat de overheid meer leraren wil, maar die werken allemaal al in het bedrijfsleven. Dan kan ze de lerarensalarissen verhogen. Maar bedrijven zullen reageren door hún salarissen ook te verhogen, en zo ontstaat een loon-prijsspiraal. Door belastingen te verhogen, kan de overheid de vraag afremmen en mensen stimuleren om van het bedrijfsleven naar het onderwijs over te stappen.

​Samengevat: belastingen zijn onmisbaar omdat ze...

1. ​Zorgen dat we het geld van de staat gebruiken

2. Helpen om rijkdom eerlijker te verdelen

3. Ons gedrag kunnen sturen

4. De economie in balans houden

​We kunnen dus niet zonder belastingen. Maar het is goed om te onthouden dat ze niet nodig zijn om de plannen van de overheid te betalen. Dus als je weer een politicus hoort zeggen dat “de tering naar de nering gezet moet worden”, denk dan even terug aan dit artikel. Want misschien is er wél geld – en is het vooral een kwestie van keuzes maken voor een duurzame, eerlijke en veilige samenleving.

Het is een kunst om complexe onderwerpen begrijpelijk te maken. Op deze site probeer ik dat te doen door economische en maatschappelijke thema’s helder uit te leggen. Een krachtig hulpmiddel daarbij is de metafoor: een vergelijking die abstracte ideeën tastbaar maakt. Maar dan moet je wél de juiste metafoor kiezen.

​Vadertje Staat als huishouden? Liever niet.

Een veelgebruikte metafoor is die van de overheid als een huishouden of een bedrijf — de “BV Nederland”. Daarbij wordt vaak gezegd dat de staat, net als een gezin, eerst geld moet verdienen voordat het iets kan uitgeven. Dat beeld is hardnekkig. Denk aan het beroemde debat tussen Hans Wiegel (VVD) en Joop den Uyl (PvdA), waarin Wiegel zegt: “Sinterklaas bestaat, en hij zit daar,” wijzend naar Den Uyl. De suggestie: de overheid strooit met geld alsof het vanzelf komt.

Ook Edwin Rutten zong het al in Kinderen voor Kinderen:
“Ik ben toch zeker Sinterklaas niet,
als er bankbiljetten groeien op mijn rug ben ik de eerste die het hoort,
kom dan nog maar eens terug.”

Ondanks dat de gemiddelde huisvader één keer per jaar wél Sinterklaas speelt, had Edwin Rutten meer gelijk dan Hans Wiegel. Een huishouden moet inderdaad eerst geld binnenkrijgen voordat het iets kan uitgeven. Maar voor de staat werkt dat anders.

​De staat geeft eerst uit, en haalt daarna pas terug

De overheid speelt een fundamenteel andere rol in de economie. Zij is niet zomaar een deelnemer, maar de schepper van het speelveld. De staat geeft eerst geld uit — bijvoorbeeld via salarissen, subsidies of investeringen — en haalt dat geld daarna pas terug via belastingen.
Dat klinkt misschien vreemd, maar het is essentieel om te begrijpen hoe een moderne economie werkt. De staat maakt economische activiteit mogelijk door geld in omloop te brengen.

​De juiste metafoor: de bank van Monopoly

​Een betere vergelijking is die met de bank in het spel Monopoly. Die bank deelt aan het begin van het spel geld uit aan de spelers. Pas daarna kunnen zij onderling handelen. En belangrijk: de bank kan niet failliet gaan. In de officiële spelregels staat:

“De bank kan nooit ‘failliet gaan’ en mag daarom indien nodig geld uitbetalen in de vorm van schuldbekentenissen die gewoon op een papiertje geschreven worden.”

Vanaf het begin van het spel heeft de bank altijd minder geld in kas dan aan het begin. Dat komt omdat het geld bij de spelers zit. Het ‘tekort’ van de bank is dus precies gelijk aan het gezamenlijke ‘overschot’ van de spelers.

​Het tekort van de staat is het overschot van de rest

​En zo werkt het ook in de echte economie. Het tekort van de staat is het overschot van de andere deelnemers: huishoudens, bedrijven en het buitenland (via internationale handel).
Dat inzicht maakt het makkelijker om te begrijpen waarom de overheid structureel een tekort heeft — en waarom dat niet per se een probleem is. Het geld dat de staat uitgeeft, komt immers terecht bij ons allemaal.