In de loop van augustus beginnen de scholen weer. Op de universiteiten starten de meeste colleges in september. Tijd om het jaarlijkse marketingcampagne “Back to School” af te trappen. Overal in de (web)winkels worden jongeren overgehaald om weer leuke trendy schoolspulletjes aan te schaffen. Van multomappen en tassen tot tablets en laptops. Hopelijk draagt het ertoe bij dat leerlingen en studenten met frisse moed aan een nieuw studiejaar beginnen.

Ik wil eigenlijk ook oproepen tot een andere “Back to School” campagne. Eentje waarbij iedereen, maar vooral politici, journalisten en - waarom ook niet - economen hun kennis over de landelijke economie weer eens laten ijken en bijstellen. Velen menen oprecht dat de financiën van de overheid op dezelfde wijze gemanaged moeten worden als die van een bedrijf of huishouden. Oftewel dat de staat het geld eerst moet verdienen of lenen voordat ze het kan uitgeven en dat de boekhouding van de staat in evenwicht moet zijn.

Het gevolg hiervan is dat we als samenleving nog zoveel laten liggen. Het onderwijs en de gezondheidszorg hadden veel beter kunnen zijn. Openbaar vervoer en infrastructuur hadden op een veel hoger peil kunnen liggen. Natuur- en klimaatbescherming had veel verder kunnen zijn. Door onjuiste denkbeelden over de werking van de economie laten we vele kansen liggen. Dat is niet alleen jammer maar ook onverantwoord jegens onze kinderen en kleinkinderen.

Laat ik hieronder vanuit de school van de Moderne Monetaire Theorie (MMT) een proeflesje bieden en de vijf belangrijkste misvattingen aanstippen. Het zijn voor de meesten geen gemakkelijke waarheden. Het zal daarom moeite kosten om de doorgewinterde ‘old skool’ aanhangers met deze proefles te overtuigen. Dat is ook niet wat ik verwacht. Om iets nieuws te leren moet je bereid zijn om iets ouds los te laten. Ben je daar klaar voor?

1. “De regering moet eerst belastingen ophalen voordat ze geld kan uitgeven”

Dit is waarschijnlijk de meest fundamentele misvatting van allemaal. Het komt voort uit de gedachte dat de staat functioneert als een huishouding. Jij en ik moeten inderdaad eerst geld verdienen voordat we het kunnen uitgeven. Maar de staat creëert juist geld uit het niets door het uit te geven. Het geeft de centrale bank de opdracht om het tegoed te laten bijschrijven op de rekening van de ontvanger. Zodra belastingen ontvangen worden verdwijnt het geld weer in het niets. Belastingen zijn weldegelijk belangrijk. Ze zorgen voor vraag naar Euro’s en helpen ook om de inflatie in toom te houden, maar ze zijn geen voorwaarde voor de staatsuitgaven.

2. “Overheidstekorten zijn slecht en overschotten zijn goed”

Deze misvatting is diep verankerd in het politieke debat. Maar de boekhoudkundige werkelijkheid is juist dat met overheidstekorten meer geld in de economie wordt gebracht dan er via belastingen weer uitgehaald wordt. Dat verschil zien we terug als groeiend spaartegoed bij de private sector (bedrijven en particulieren). Of het overheidstekort de juiste omvang heeft, hangt af van wat er gebeurt in de reële economie en niet van een of ander arbitrair streefcijfer.

3. “We kunnen ons geen volledige werkgelegenheid veroorloven”

Werkloosheid wordt vaak gezien als ongelukkig maar onvermijdelijk aspect van de economie. Zelfs als noodzakelijk om de inflatie in het hand te houden. Maar met behulp van de MMT zien we dat onvrijwillige werkloosheid juist een politieke keuze is. De staat kan immers zorgen voor banen waarmee men in het levensonderhoud kan voorzien. We hebben nog steeds heel veel mensen die minder werken dan ze zouden willen.

4. “Staatsschuld is een last voor onze kinderen en kleinkinderen”

Je hebt ongetwijfeld veel politici horen zeggen dat ze de staatsschuld niet mogen doorgeven aan de toekomstige generaties. Maar staatsschuld is simpelweg niets anders dan de som van al het overheidsgeld in de economie. En dat vertegenwoordigt het spaarsaldo van de private sector. Toekomstige generaties erven geen last maar erven juist de vorderingen in de vorm van staatsobligaties. Daarnaast erven ze ook de opgebouwde collectieve voorzieningen, zoals het onderwijssysteem en de gezondheidszorg, bruggen en wegen, bibliotheken en musea.

5. “Rentepercentages zijn het belangrijkste middel om de inflatie te beheersen”

Centrale banken zoals de ECB verhogen de rentepercentages om de inflatie te beteugelen. Dit wordt gezien als een natuurwet. De MMT wijst er echter op dat rentepercentages politieke keuzes zijn - ze zijn niet de uitkomst van een marktmechanisme. Verhoging van de rentepercentages heeft serieuze neveneffecten. Hypotheeklasten stijgen, bedrijfsleningen worden duurder en werkloosheid stijgt. Er zijn betere, meer doelgerichte manieren om inflatie te managen, zoals belastingen en soms ook prijsinterventies.

Decennialang zijn we overspoeld met economische opvattingen waarin de overheid als zwak en schadelijk is neergezet en waarbij een sluitende overheidsbegroting een heilig streven is. Deze vormden ook basis voor de huidige Europese begrotingsregels. Voor velen is dit de enige economische werkelijkheid die ze hebben meegemaakt. Maar door de hardnekkigheid van deze misvattingen komen we er niet toe om de grote problemen van vandaag echt goed aan te pakken. In plaats van dat onze kleinkinderen blij zijn met de lage staatsschuld hebben ze alle reden om ons te verwijten dat we er niet genoeg aan gedaan hebben om hen een gezonde en florerende samenleving na te laten.

Ik verwacht niet dat de uitleg over deze misvattingen je meteen van mening heeft doen veranderen. Ik hoop wel dat er ergens iets is gaan knagen en dat je je bij het volgende nieuwsbericht over de staatsfinanciën afvraagt: “klopt dit wel?” ook al wordt het gebracht als een onwrikbare natuurwet.

De interviews die Gijs Groenteman maakt voor De Volkskrant zijn zonder uitzondering zeer de moeite waard. Ook het interview op 29 juli met Sandra Phlippen, voormalig hoofdeconoom van ABNAMRO en tegenwoordig hoofd klimaatstrategie van die bank. Phlippen zegt daarin onder meer dat toekomstige generaties liever een hogere staatsschuld hebben dan een onleefbare planeet. Dat lijkt me een zeer terechte uitspraak. De toekomstige generaties zullen nijdig zijn op de onze omdat we te weinig hebben gedaan tegen de klimaatverandering. Daarmee zadelen we hen met hoge kosten op. Dat is onze morele schuld die niemand meer zal kunnen aflossen.

Hoewel ik erg genoten heb van het gesprek tussen Gijs en Sandra valt het me wel tegen dat de voormalig hoofdeconoom van ABNAMRO blijk geeft van onjuistheden in haar economische kennis. De eerste misvatting heeft te maken met de hierboven aangehaalde uitspraak over de toekomstige generaties. Zij gaat namelijk mee in het frame dat staatsobligaties leningen zijn van de staat. Er wordt daarbij vergeten dat de staatsschuld in de vorm van staatsobligaties in handen komt van de toekomstige generaties die daar rente over ontvangen en dat het voor een staat die (via de centrale bank) zijn eigen geld uitgeeft geen enkel probleem is om die staatsobligaties aan het eind van de looptijd weer om te zetten in normaal geld.

Verderop in het interview merkt Phlippen op dat de groene investeringen vanaf 2023 een stuk lager liggen dan in de jaren daarvoor. Ze wijst daarbij op de invloed van de rentestand. Vanaf 2022 ging de rente namelijk omhoog wat het duurder maakte om geld te lenen waardoor groene projecten een langere terugverdientijd hadden en dus minder aantrekkelijk werden. Maar Phlippen blijft optimistisch, want voor de toekomst ziet ze dat als gevolg van de vergrijzing veel geld beschikbaar komt. Ze bedoelt dat ouderen veel spaargeld hebben dat kan worden uitgeleend aan ondernemers voor investeringen. Als gevolg van het spel van vraag en aanbod zal de prijs van geld (de rente) daardoor zakken, aldus Phlippen. Logisch toch? Maar zo werkt het niet in de werkelijkheid. Banken lenen jouw spaargeld niet uit aan ondernemers die aankloppen voor een lening. In plaats daarvan creëren ze het gewenste banktegoed vanuit het niets, met een schuldbekentenis van de ondernemer als tegenhanger. Met andere woorden: er is geen spel van vraag en aanbod dat de rentestand bepaalt. Die rentestand wordt daarentegen bepaald door de ECB die de zogenaamde beleidsrente vaststelt. Commerciële banken doen daar in de regel een kleine opslag bovenop voor de leningen die zij verstrekken.

Het kan heel goed zijn dat de stijgende rente een nadelige invloed heeft gehad op groene investeringen. Maar dat is vooral iets wat de ECB zich moet aanrekenen. Deze houdt de rente nog steeds betrekkelijk hoog om daarmee een antwoord te bieden op de inflatie. Het is onomstreden dat de grondoorzaak voor de huidige inflatie ligt in de opgelopen energiekosten als gevolg van aanbodverstoringen van olie en gas. Aangezien energie een belangrijke kostencomponent is voor zo’n beetje alle producten en diensten gaan alle prijzen omhoog.

Gaat een hogere rente daar tegen helpen? Zorgt een hogere rente ervoor dat er meer olie en gas beschikbaar komt. Nee! De ECB zit al jaren in een verkeerd denkframe. Renteverhogingen kunnen het juiste middel zijn tegen inflatie die ontstaat vanwege een te hoge vraag. In dit geval is het een aanbod-gedreven inflatie. In plaats van renteverhogingen moeten de maatregelen gezocht worden in fiscaal beleid. Bijvoorbeeld door het stimuleren van versnelde energietransitie en het afromen van de overwinsten van olie- en gasbedrijven.

Vraag tien mensen waar het geld in onze economie vandaan komt, en je krijgt tien vage antwoorden. “De centrale bank drukt het.” “Banken lenen het uit.” “De overheid haalt het op met belasting.” Elk antwoord bevat een kern van waarheid, maar samen geven ze geen helder beeld. En dat is een probleem, want bijna elk debat over de economie — over staatsschuld, over belasting, over bezuinigen — draait uiteindelijk om dit ene punt.

Ik wilde die vraag niet beantwoorden met nog een betoog, maar met iets wat je zélf kunt zien gebeuren. Daarom bouwde ik de Marbel Simulator: een klein, werkend model van een economie waarin je stap voor stap volgt hoe geld ontstaat, rondgaat en weer verdwijnt. In dit artikel leg ik uit waarom ik hem maakte en hoe hij werkt.

Waarom ik dit gemaakt heb

De simulator demonstreert de principes van Modern Monetary Theory (MMT). MMT roept veel discussie op, maar bijna niemand ziet werkelijk hóe het onderliggende mechanisme werkt. Een grafiek of een formule overtuigt zelden; een systeem dat je zelf kunt aanzetten en zien draaien wél.

Het uitgangspunt van de tool is een eenvoudig maar belangrijk idee: de staat, dat zijn wij zelf. Het is geen externe macht, maar de manier waarop wij als burgers onze gezamenlijke belangen vormgeven — veiligheid, zorg, onderwijs, infrastructuur. Het geldsysteem is daarbij geen doel op zich, maar een instrument om die samenwerking te organiseren: het zorgt ervoor dat mensen, producten en middelen op de juiste plekken terechtkomen.

De Marbel Simulator laat in het klein zien hoe dat werkt, en helpt antwoord te geven op vragen als:

· Waar komt geld in onze economie eigenlijk vandaan?

· Waarom is ons systeem op deze manier ingericht?

· Wat leren we hierdoor over belastingen, staatsschuld?

· Hoe beïnvloedt handel met het buitenland onze economie?

Eén waarschuwing vooraf: dit is een model, geen exacte kopie van de werkelijkheid. Zoals bij elk model geldt dat het een vereenvoudiging is. Juist die vereenvoudiging maakt de essentie zichtbaar die in de echte economie verscholen blijft achter ruis en complexiteit.

Het gedachte-experiment achter Marbel

Stel je een mogendheid voor die voor haar burgers zorgt. Ze wil veiligheid, gezondheidszorg, onderwijs en infrastructuur bieden, maar dat kan ze niet alleen. Daarvoor heeft ze haar burgers nodig: mensen die voor haar werken en haar producten verkopen. Ze betaalt hen met geld dat ze zelf maakt — de Marbel.

Maar waarom zou een burger werken voor geld dat de overheid uit het niets creëert? Hier komt de sleutel: de overheid legt een belastingplicht op. Elke burger is elk jaar 7 Marbel verschuldigd. Wie niet betaalt, krijgt een probleem. Daarmee ontstaat er vanzelf vraag naar Marbel — iedereen heeft ze nodig om zijn belasting te voldoen.

En dit is het eerste contra-intuïtieve inzicht: De overheid hoeft niet eerst belasting te innen om te kunnen uitgeven. Het is precies omgekeerd. Eerst geeft de overheid uit — en op dat moment ontstaat het geld. Daarna int ze belasting — en op dat moment verdwijnt het weer. De belasting financiert de uitgaven niet; ze creëert de vraag naar het geld en haalt het later weer uit omloop.

Voor wie gewend is te denken dat de overheid “eerst moet verdienen voordat ze kan uitgeven”, is dit even slikken. De simulator laat zien dat de werkelijke volgorde andersom is — en dat dat geen truc is, maar de logische structuur van een geldsysteem met een eigen munt.

Hoe de simulatie werkt

De simulatie draait in cycli. Elke cyclus stelt een jaar voor. Je kunt één jaar draaien om het mechanisme te zien, of vele jaren achter elkaar om het grotere plaatje te laten ontstaan. Binnen elke cyclus gebeurt het volgende:

1. De overheid betaalt burgers voor hun producten en diensten. Op dit moment worden Marbel gecreëerd.

2. Burgers handelen onderling en met het buitenland. Het bestaande geld wisselt van eigenaar.

3. De overheid int de belasting. Op dit moment worden Marbel vernietigd.

Je kunt deze stappen handmatig doorlopen, of de simulatie automatisch laten draaien en de instellingen aanpassen — aantal burgers, buitenlandse handel aan of uit, en meer.

Waarom een tekort geen probleem is

In het model geeft de overheid elk jaar bewust méér uit dan ze aan belasting terugkrijgt. Er blijft dus elk jaar netto wat geld in de economie achter.

Dat “tekort” klinkt als een tekortkoming, maar het is precies het tegenovergestelde. Het achtergebleven geld is namelijk het spaargeld van de burgers. Sterker nog, de simulator aan dat het cumulatieve overheidstekort exact gelijk is aan het gezamenlijke spaargeld van de burgers. Tot op de Marbel nauwkeurig.

De schuld van de één is het bezit van de ander. Als de overheid zou stoppen met een tekort maken, zou de private sector niet langer netto kunnen sparen. Wie roept dat de staatsschuld naar nul moet, roept daarmee dat het spaargeld van burgers naar nul gaat.

Sectorale balansen: alles telt op tot nul

Het krachtigste onderdeel van de tool zijn de sectorale balansen. De economie wordt verdeeld in drie sectoren: de overheid, de burgers en het buitenland. Het model laat zien dat hun saldi altijd optellen tot nul.

Dat is geen toeval maar een boekhoudkundige waarheid: het tekort van de overheid is per definitie het overschot van de burgers en het buitenland samen. Geeft de overheid meer uit dan ze int, dan hebben burgers en/of buitenland netto precies zoveel méér ontvangen. Er verdwijnt niets in het niets; elke Marbel die de één tekortkomt, komt bij een ander terecht.

Het buitenland

Bij import kopen burgers goederen uit het buitenland en verlaat geld de economie. Bij export komt geld juist binnen. Het netto verschil beïnvloedt hoeveel geld er in omloop is. Zo wordt zichtbaar hoe een handelstekort en het overheidstekort samen bepalen hoeveel de binnenlandse private sector kan sparen.

Zelf experimenteren met scenario’s

Omdat je meerdere simulaties naast elkaar kunt draaien, kun je scenario’s vergelijken. Wat gebeurt er met het spaargeld van burgers als de overheid stopt met een tekort maken? Wat als de belasting omhoog gaat, of de buitenlandse handel verandert? Het model dwingt je niet tot een conclusie — het laat je de gevolgen zelf ontdekken.

Wat je meeneemt

Als je de simulator een tijdje hebt laten draaien, blijven een paar inzichten hangen:

· Belasting financiert geen uitgaven. Ze geeft geld zijn waarde en haalt het weer uit omloop.

· Een overheidstekort is geen “op de pof leven”. Het is de bron van het spaargeld van de private sector.

· Staatsschuld is gelijk aan het gespaarde geld van burgers en buitenland. De schuld van de één is het vermogen van de ander.

Dit zijn geen politieke stellingen maar de logische uitkomst van hoe een geldsysteem in elkaar zit. Wat je er vervolgens van vindt — hoe groot het tekort mag zijn, waar het geld naartoe moet — dát is politiek. Maar dan wel een debat op basis van hoe het systeem werkelijk werkt, in plaats van op basis van intuïties die bij nader inzien niet kloppen.

Wil je het zelf ervaren? Draai de Marbel Simulator, zet de knoppen om en kijk wat er gebeurt. Een paar cycli zijn genoeg om geld met andere ogen te bekijken.

De Marbel Simulator valt onder de Creative Commons-licentie CC BY-NC-SA 4.0: vrij te delen en aan te passen voor niet-commercieel gebruik, met naamsvermelding. Neem contact op met de auteur als je ermee aan de gang wilt.

De afgelopen jaren is het begrip weerbaarheid teruggekeerd in het politieke debat. Door de oorlog in Oekraïne, de spanningen rond China en de instabiliteit in delen van het Midden-Oosten klinkt steeds vaker de oproep om meer geld uit te geven aan defensie. Nederland heeft zich bovendien verbonden aan de nieuwe NAVO-norm, waardoor de militaire uitgaven de komende jaren sterk zullen stijgen. Dat lijkt logisch. Een land moet zichzelf immers kunnen verdedigen.

Toch wringt er iets. Want terwijl politici spreken over gevechtsvliegtuigen, raketsystemen en militaire paraatheid, ervaren veel Nederlanders dagelijks een heel andere werkelijkheid. Een tekort aan goede en betaalbare woningen. Toenemende druk op de gezondheidszorg. Dalende onderwijsresultaten. Verdwijnende buslijnen. Bibliotheken die zijn gesloten. Achterstallig onderhoud aan bruggen en wegen. Problemen die niet aan de landsgrenzen liggen, maar midden in onze samenleving.

De vraag is daarom niet alleen hoe Nederland zich verdedigt. De vraag is vooral: wat proberen we eigenlijk te verdedigen?

Meer dan dertig jaar bezuinigen

Sinds de jaren tachtig heeft Nederland in wisselende mate gekozen voor een bestuursfilosofie waarin kostenbeheersing, marktwerking, decentralisatie en zelfredzaamheid centraal stonden. Dat leverde misschien voordelen op. Misschien gingen sommige overheidsdiensten efficiënter werken.

Maar er ontstonden ook schaduwkanten. De woningvoorraad groeide onvoldoende mee met de vraag. Het woningtekort bedraagt inmiddels honderden duizenden woningen. Veel (huur) woningen hebben ernstige gebreken en onvoldoende voorbereid op de gevolgen van de klimaatverandering.

In het onderwijs laten internationale onderzoeken zien dat Nederlandse leerlingen de afgelopen jaren sterk zijn teruggevallen, vooral op het gebied van leesvaardigheid. Nederland scoort inmiddels onder het OESO-gemiddelde.

In de jeugdzorg kregen gemeenten in 2015 nieuwe verantwoordelijkheden, terwijl tegelijkertijd aanzienlijke bezuinigingen werden doorgevoerd.

Op het platteland verdwenen duizenden bushaltes en ontstond wat onderzoekers inmiddels “vervoersarmoede” noemen.

Bruggen, sluizen en wegen kampen met jarenlang uitgesteld onderhoud.

Muziekscholen en bibliotheken verdwenen uit veel gemeenten na forse bezuinigingen op cultuur en lokale voorzieningen.

Elk van deze ontwikkelingen heeft zijn eigen oorzaak. Maar samen laten ze een patroon zien: de maatschappelijke infrastructuur is in veel gevallen minder robuust geworden.

Wat maakt een land sterk?

In de politieke discussie wordt weerbaarheid vaak gelijkgesteld aan militaire slagkracht. Maar een samenleving kan op veel manieren kwetsbaar zijn. Een land wordt niet alleen bedreigd door een buitenlandse vijand. Het wordt ook kwetsbaar wanneer:

• jongeren onvoldoende onderwijs krijgen;

• mensen geen woning kunnen vinden;

• zorg moeilijk toegankelijk wordt;

• publieke voorzieningen verdwijnen;

• burgers het vertrouwen in de overheid verliezen.

Geen enkel van deze problemen wordt opgelost met een extra fregat of een extra gevechtsvliegtuig. Dat betekent niet dat defensie onbelangrijk is. Maar het betekent wel dat militaire weerbaarheid slechts één onderdeel is van nationale weerbaarheid.

Intrinsieke weerbaarheid

Misschien hebben we een breder begrip nodig: intrinsieke weerbaarheid. Daarmee bedoel ik het vermogen van een samenleving om tegenslagen op te vangen doordat haar fundamenten sterk zijn. Een intrinsiek weerbare samenleving kent:

• goed onderwijs;

• toegankelijke gezondheidszorg;

• voldoende woningen;

• betrouwbare infrastructuur;

• culturele voorzieningen;

• sociale samenhang;

• vertrouwen tussen burgers en overheid.

Wanneer deze elementen aanwezig zijn, ontstaat een samenleving waarin mensen zich kunnen ontwikkelen, samenwerken en verantwoordelijkheid nemen. Juist dan wordt een land ook economisch sterker.

Een economisch misverstand

Voorstanders van hogere defensie-uitgaven wijzen vaak op de NAVO-verplichtingen. Daarbij wordt meestal gesproken over een percentage van het bruto binnenlands product (BBP).

Dat lijkt een harde norm. Maar er zit een interessant mechanisme achter. Als het BBP groeit, ontstaat automatisch meer ruimte voor zowel defensie-uitgaven als andere publieke investeringen.

Investeringen in onderwijs, woningbouw, infrastructuur, innovatie en gezondheidszorg zijn niet alleen kostenposten. Ze vergroten vaak juist de toekomstige economische capaciteit van een land.

Met andere woorden: een samenleving die haar menselijk kapitaal versterkt, vergroot ook haar vermogen om de militaire weerbaarheid op peil te houden.

Wat verdedigen we eigenlijk?

Stel dat Nederland de komende jaren miljarden extra uitgeeft aan defensie, maar tegelijkertijd kampt met woningnood, personeelstekorten, achterblijvend onderwijs, ontoegankelijke zorg en afnemende sociale cohesie. Is het land dan werkelijk sterker geworden? Of hebben we vooral onze militaire capaciteit vergroot terwijl de samenleving zelf verder verzwakt?

Een democratische rechtsstaat wordt uiteindelijk niet gedragen door tanks, vliegtuigen en begrotingsnormen. Zij wordt gedragen door mensen. Door burgers die gezond zijn, zich kunnen ontwikkelen, een woning kunnen vinden, vertrouwen hebben in hun toekomst en zich verbonden voelen met de samenleving waarin zij leven. Werkelijke weerbaarheid begint daarom niet aan de grens, maar thuis.

Na de Tweede Wereldoorlog stond Europa voor een enorme opgave. Steden lagen in puin, industrieën waren verwoest en miljoenen mensen hadden hun leven of bestaanszekerheid verloren. Toch brak er een periode aan van optimisme. Met steun van het Amerikaanse Marshallplan werd gewerkt aan wederopbouw, economische groei en Europese samenwerking. Tegelijkertijd vormde de opkomst van het communisme in Oost-Europa een extra stimulans om een welvarend en stabiel West-Europa op te bouwen.

Een belangrijk doel van het economische beleid was volledige werkgelegenheid. Iedereen die wilde werken, moest kunnen werken. Dat was niet alleen nodig voor de wederopbouw, maar werd ook gezien als een voorwaarde voor sociale stabiliteit en welzijn. Dit denken sloot nauw aan bij de ideeën van de Britse econoom John Maynard Keynes. Overheden accepteerden daarbij een actieve rol voor zichzelf in de economie.

Anders dan tegenwoordig investeerden bedrijven volop in nieuwe fabrieken, machines en infrastructuur. Daarvoor gingen zij leningen aan. Die investeringen zorgden voor groei van productie en werkgelegenheid. Burgers zagen hun inkomens stijgen en konden vermogen opbouwen. Tegelijkertijd bleven overheidstekorten relatief beperkt. De economische groei werd immers vooral gedragen door de particuliere sector. Wie kijkt naar de zogenaamde sectorale balansen ziet hoe bedrijfsinvesteringen in die periode een belangrijke motor vormden achter de toenemende welvaart.

Inflatie als grootste angst

Hoewel de economie groeide, bleef één zorg voortdurend aanwezig: inflatie.

In de naoorlogse economische wereld werd inflatie vooral gezien als een monetair verschijnsel. Te veel geld dat achter te weinig goederen en diensten aanjaagt, zou leiden tot prijsstijgingen. Beleidsmakers gingen ervan uit dat er een afruil bestond tussen werkloosheid en inflatie. Als prijzen te snel begonnen te stijgen, kon de economie worden afgeremd door iets meer werkloosheid te accepteren.

Vanuit het perspectief van die tijd leek dat een werkbare aanpak. Dankzij de sterke economische groei van de jaren vijftig en zestig bleef de werkloosheid laag en bleef de inflatie meestal beheersbaar.

De oliecrises zetten alles op zijn kop

Dat veranderde abrupt in de jaren zeventig.

Door productiebeperkingen van olieproducerende landen stegen de energieprijzen explosief. De oliecrises van 1973 en 1979 veroorzaakten een schok die zich door de hele economie verspreidde. Bedrijven kregen te maken met hogere kosten, consumenten zagen hun koopkracht afnemen en economische groei viel terug.

Wat ontstond was iets wat veel economen voor onmogelijk hadden gehouden: stagflatie. Een combinatie van economische stagnatie, hoge werkloosheid én hoge inflatie.

De bestaande economische modellen konden dit fenomeen niet goed verklaren. Inflatie werd vooral gezien als een gevolg van overmatige vraag, terwijl de prijsstijgingen nu juist voortkwamen uit beperkingen aan de aanbodzijde van de economie. Tegelijkertijd beschikten vakbonden nog over een sterke onderhandelingspositie, waardoor loonstijgingen de prijsdruk verder konden versterken.

Het vertrouwen in het bestaande economische denken raakte daardoor ernstig beschadigd.

De opkomst van het monetarisme

In deze situatie kregen andere economische ideeën steeds meer invloed. Vooral het monetarisme, verbonden aan economen zoals Milton Friedman, won terrein.

Het monetarisme legde sterk de nadruk op prijsstabiliteit en een beperkte rol van de overheid. Uit deze stroming ontwikkelde zich later het bredere neoliberale denken dat vanaf de jaren tachtig het economische beleid in veel westerse landen zou domineren.

Kenmerkend voor deze benadering waren onder andere:

• grote aandacht voor het bestrijden van inflatie;

• de overtuiging dat overheidsuitgaven inflatie kunnen aanwakkeren;

• vertrouwen in marktwerking als belangrijkste coördinatiemechanisme;

• een voorkeur voor een kleinere overheid;

• nadruk op lage begrotingstekorten en beperkte staatsschulden;

• het idee dat maatschappelijke problemen zoveel mogelijk door de private sector moeten worden opgelost.

Politieke leiders als Ronald Reagan in de Verenigde Staten en Margaret Thatcher in het Verenigd Koninkrijk werden de bekendste vertegenwoordigers van deze koerswijziging. Vanaf de jaren negentig sloten ook veel sociaaldemocratische partijen zich in meer of mindere mate bij dit denken aan. Voorbeelden zijn Bill Clinton, Tony Blair en in Nederland Wim Kok.

Maastricht en de euro

De invloed van dit gedachtegoed is ook duidelijk zichtbaar in de manier waarop de Europese Unie en later de euro zijn vormgegeven.

In de beginfase van de plannen voor monetaire samenwerking werd nog nagedacht over de noodzaak van een gezamenlijke Europese begrotingspolitiek en bijbehorende democratische instellingen. Naarmate het neoliberale denken terrein won, verdween dit echter steeds meer naar de achtergrond.

Het Verdrag van Maastricht uit 1992 legde uiteindelijk de basis voor een monetaire unie met een krachtige Europese Centrale Bank, maar zonder een volwaardige Europese begrotingsautoriteit. De deelnemende landen werden bovendien onderworpen aan strikte regels voor begrotingstekorten en staatsschulden.

Daardoor ontstond een systeem waarin monetair beleid wel op Europees niveau werd georganiseerd, maar begrotingsbeleid grotendeels nationaal bleef en tegelijk sterk werd ingeperkt.

De gevolgen

Volgens critici heeft deze inrichting belangrijke nadelen gehad.

Tijdens economische neergangen bleek het moeilijk om voldoende stimulerend beleid te voeren. Overheden werden juist gedwongen te bezuinigen op momenten dat de economie extra steun nodig had. Daardoor ontstond vaak procyclisch beleid: maatregelen die economische schommelingen versterken in plaats van dempen.

De gevolgen waren zichtbaar tijdens meerdere Europese crises. Vooral de schuldencrisis in Zuid-Europa liet zien hoe landen als Griekenland geconfronteerd werden met langdurige economische krimp, hoge werkloosheid en forse sociale kosten.

Vanuit dit perspectief heeft Europa zichzelf beperkingen opgelegd die de economische ontwikkeling en het welzijn van burgers hebben afgeremd. De vraag is zelfs of het huidige welvaartsniveau lager ligt dan mogelijk was geweest wanneer andere economische keuzes waren gemaakt.

De vraag voor de toekomst

Dat brengt ons bij een belangrijke vraag.

Als de afgelopen decennia inderdaad te sterk zijn beïnvloed door de dogma’s van het monetarisme en het neoliberalisme, hoe kunnen we dat dan herstellen?

Is er meer ruimte nodig voor actief overheidsbeleid? Moet Europa beschikken over een eigen begrotingscapaciteit die economische schokken kan opvangen? Zijn de huidige regels rond overheidstekorten en staatsschulden nog passend voor de uitdagingen van deze tijd? En hoe verhouden investeringen in defensie, klimaat, energie en infrastructuur zich tot die regels? Of moeten we de muntunie in zijn geheel ter discussie stellen en de mogelijkheid onderzoeken om terug te gaan naar nationale valuta?

Dat zijn geen technische vragen voor economen alleen. Het zijn politieke keuzes die bepalen hoeveel welvaart, zekerheid en kansen toekomstige generaties zullen hebben.

De discussie over de economische inrichting van Europa is daarom niet alleen een debat over geld. Uiteindelijk gaat zij over de samenleving die we willen bouwen.

In mijn vorige artikel beschreef ik hoe de Europese Unie is ontstaan onder sterke invloed van het neoliberale denken. Volgens mij werkt die erfenis nog steeds door in de Europese economie en samenleving. In dit artikel wil ik dieper ingaan op één van de belangrijkste ideeën achter dat denken: de grote angst voor inflatie.

Bij de vorming van de euro speelde de Duitse afkeer van inflatie een dominante rol. Dat is niet zo vreemd. Duitsland draagt nog altijd de herinnering mee aan de hyperinflatie van de jaren twintig van de vorige eeuw. In het publieke debat wordt daar nog vaak naar verwezen. Zodra er sprake is van extra overheidsuitgaven of geldschepping klinkt al snel de waarschuwing dat de geldpers weer wordt aangezet en dat dit uiteindelijk tot hoge inflatie zal leiden.

Maar die vergelijking met het Duitsland van toen gaat mank.

Om te beginnen ontstaat tegenwoordig het grootste deel van het geld niet bij centrale banken, maar bij commerciële banken. Wanneer een bank een lening verstrekt, creëert zij tegelijkertijd nieuw geld. Naar schatting komt meer dan 95 procent van de geldcreatie op deze manier tot stand. Centrale banken weten dat inmiddels ook. Daarom proberen zij niet langer rechtstreeks de hoeveelheid geld in de economie te sturen. Hun belangrijkste instrument is tegenwoordig het rentepercentage.

Maar nog belangrijker is dat de hyperinflatie in de Weimarrepubliek zeer specifieke oorzaken had. Die omstandigheden zijn niet van toepassing op onze tijd. Om dat duidelijk te maken moeten we terug naar het einde van de Eerste Wereldoorlog.

De rekening van Versailles

In 1919 kwamen de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog bijeen in Versailles om een vredesverdrag op te stellen. Vooral Frankrijk wilde Duitsland hard aanpakken. Dat had verschillende redenen. Frankrijk was in 1871 vernederd door de nederlaag in de Frans-Duitse Oorlog. Tot overmaat van ramp had de Duitse kanselier Bismarck juist in het paleis van Versailles het Duitse Keizerrijk uitgeroepen. Daarmee was Duitsland verenigd en ontstond er een nieuwe grote macht in Europa. Frankrijk, eeuwenlang een van de dominante landen op het continent, moest ineens een sterke concurrent naast zich dulden.

De Eerste Wereldoorlog had de Franse wrok verder versterkt. Grote delen van Noord-Frankrijk waren verwoest en miljoenen mensen waren omgekomen of gewond geraakt. Veel Franse politici wilden daarom voorkomen dat Duitsland ooit nog een bedreiging kon vormen.

Daar kwam nog iets bij. Frankrijk en Groot-Brittannië hadden tijdens de oorlog enorme bedragen geleend van de Verenigde Staten. Die schulden moesten worden terugbetaald. Daarom eisten de geallieerden hoge herstelbetalingen van Duitsland. Die moesten bovendien niet in Duitse marken worden voldaan, maar in goud of buitenlandse valuta zoals dollars. Tegelijkertijd verloor Duitsland delen van zijn industrie en grondgebied. Daarmee werd het land juist minder goed in staat gesteld om geld te verdienen via export.

Het transferprobleem

Hier ontstond een fundamenteel probleem. Een land kan altijd geld creëren in zijn eigen munt. Maar buitenlandse schulden kunnen niet worden betaald met zelf gecreëerd binnenlands geld. Daarvoor zijn buitenlandse valuta nodig. Duitsland moest dus dollars zien te verdienen. In de praktijk kon dat vooral door goederen naar het buitenland te exporteren. Maar juist die mogelijkheid werd sterk beperkt doordat een deel van de Duitse productiecapaciteit verloren was gegaan of inbeslaggenomen door de geallieerden en doordat de economie ernstig ontwricht was door de oorlog.

De Britse econoom John Maynard Keynes zag dit probleem. Keynes maakte als adviseur deel uit van de Britse delegatie in Versailles. Hij waarschuwde dat de vredesvoorwaarden economisch onhoudbaar waren. Duitsland kreeg verplichtingen opgelegd die het onmogelijk kon nakomen zonder ernstige schade aan zijn economie. Dat zou uiteindelijk niet alleen Duitsland treffen, maar heel Europa. Zijn waarschuwingen vonden echter weinig gehoor. Teleurgesteld verliet hij de conferentie.

Het probleem dat Keynes beschreef staat tegenwoordig bekend als het transferprobleem. Een land kan zijn binnenlandse betalingen misschien wel nakomen, maar daarmee heeft het nog niet automatisch de buitenlandse koopkracht om internationale verplichtingen te voldoen. Daarvoor moet het voldoende exporteren of op een andere manier buitenlandse valuta verdienen.

Een actuele les

Het transferprobleem behoort niet alleen tot het verleden. Ook binnen de Europese Unie zien we vergelijkbare vraagstukken terugkeren. Tijdens de Griekse schuldencrisis ging de discussie uiteindelijk niet alleen over schulden. De vraag was ook hoe Griekenland voldoende economische waarde kon creëren om die schulden daadwerkelijk terug te betalen.

Dezelfde vraag keert steeds terug: hoe organiseer je economische relaties tussen landen zodanig dat ze voor alle betrokkenen op lange termijn houdbaar blijven?

De betekenis voor het mondiale Zuiden

Ook veel landen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika worden geconfronteerd met vergelijkbare uitdagingen. Vaak lenen zij geld in buitenlandse valuta. Dat maakt hen kwetsbaar. Als de dollar stijgt of de rente omhooggaat, kunnen schulden plotseling veel zwaarder worden. Daarnaast exporteren veel van deze landen grondstoffen die ze eigenlijk ook zelf zouden kunnen gebruiken voor hun eigen industriële ontwikkeling. Econoom Fadhel Kaboub wijst erop dat dit landen afhankelijk kan houden van het buitenland.

Toerisme wordt vaak gezien als een oplossing omdat het buitenlandse valuta oplevert. Dat is voor een deel ook waar. Toerisme zorgt voor werkgelegenheid en brengt dollars en euro’s binnen. Maar er zit een addertje onder het gras. Een aanzienlijk deel van die inkomsten stroomt vaak weer weg naar buitenlandse hotelketens, luchtvaartmaatschappijen, boekingsplatforms en investeerders. Economen spreken dan van lekkage.

Daardoor is de vraag niet alleen hoeveel geld een land verdient, maar ook hoeveel van dat geld daadwerkelijk in de eigen economie achterblijft. Zijn de hotels in lokaal bezit? Wordt het voedsel lokaal geproduceerd? Worden winsten opnieuw geïnvesteerd in het land zelf?

Volgens Kaboub draagt toerisme pas echt bij aan ontwikkeling wanneer het de productieve capaciteit van een land versterkt en de afhankelijkheid van buitenlandse valuta vermindert. Op dat punt raken zijn ideeën aan die van Keynes. Beiden kijken niet alleen naar geldstromen, maar vooral naar de economische structuren erachter.

De vergeten les van Weimar

De interessantste les van Versailles en de Weimarperiode gaat uiteindelijk niet over geldschepping of inflatie. De belangrijkste les is dat duurzame economische en politieke stabiliteit niet kan worden gebouwd op verzwakking van andere landen.

Keynes waarschuwde al in 1919 dat problemen ontstaan wanneer financiële verplichtingen groter worden dan wat economisch haalbaar is. Dat geldt binnen landen, maar ook tussen landen. De vraag is niet alleen of een schuld juridisch geldig is. De vraag is ook of de schuldenaar een reële mogelijkheid heeft om aan zijn verplichtingen te voldoen zonder zijn economie te ontwrichten. Wanneer dat evenwicht ontbreekt, ontstaan frustratie, wantrouwen en uiteindelijk politieke instabiliteit.

Wie Versailles alleen ziet als een waarschuwing tegen inflatie, mist daarom misschien de belangrijkste les. Versailles en Weimar laten zien dat economische stabiliteit uiteindelijk afhangt van evenwichtige verhoudingen tussen landen. Niet alleen in Europa, maar wereldwijd.

De centrale vraag is niet hoeveel geld wordt betaald, maar hoe handelsstromen, inkomensstromen en vermogensstromen zijn georganiseerd. Een duurzame internationale orde vraagt daarom om meer dan financiële discipline alleen. Zij vraagt ook aandacht voor wederzijdse afhankelijkheid, draagkracht en een zekere mate van economische rechtvaardigheid.

Dat was de boodschap die Keynes ruim een eeuw geleden probeerde over te brengen. Misschien is die vandaag wel actueler dan ooit.

Het idee dat Europa meer is dan een verzameling losse landen is bepaald niet nieuw. Al sinds de tijd van het Romeinse Rijk bestaat het besef dat de Europese volkeren ondanks hun verschillen veel gemeen hebben. Na de val van het Romeinse Rijk slaagde Karel de Grote er zelfs in om grote delen van Europa opnieuw onder één bestuur te brengen. Daarom wordt hij door veel voorstanders van Europese samenwerking nog altijd gezien als een inspiratiebron.

Niet iedereen die naar Europese eenheid streefde deed dat echter vanuit idealistische motieven. Ook machthebbers als Napoleon en Hitler wilden een verenigd Europa, maar dan vooral onder leiding van hun eigen land.

De les van de Tweede Wereldoorlog

Na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog ontstond een nieuwe vorm van Europese samenwerking. Het belangrijkste doel was simpel: voorkomen dat Europese landen ooit nog oorlog tegen elkaar zouden voeren.

De Verenigde Staten stimuleerden dit proces actief. De Amerikaanse hulp via het Marshallplan was zelfs gekoppeld aan nauwere samenwerking tussen Europese landen. Dat had meerdere redenen. De Amerikanen wilden een stabiele afzetmarkt voor hun industrie, maar maakten zich ook zorgen over de groeiende invloed van de Sovjet-Unie. Een economisch sterk en politiek stabiel West-Europa was daarom in het Amerikaanse belang.

In dezelfde periode ontstond ook het zogenoemde Bretton Woods-systeem. Daarbij werden internationale afspraken gemaakt over wisselkoersen. De Amerikaanse dollar was gekoppeld aan goud, terwijl andere valuta een vaste koers hadden ten opzichte van de dollar. Daarnaast werden het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Wereldbank opgericht.

De eerste stappen naar een Europese economie

In de jaren vijftig werd de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGSK) opgericht. Later groeide deze uit tot de Europese Economische Gemeenschap (EEG), de voorloper van de huidige Europese Unie.

Het doel was een gezamenlijke Europese markt te creëren waarin handel steeds gemakkelijker werd. Daarbij speelde het landbouwbeleid een belangrijke rol. Een groot deel van het EEG-budget ging naar landbouwsubsidies. De lidstaten betaalden daaraan mee, terwijl boeren en landbouwbedrijven subsidies ontvingen.

Omdat de deelnemende landen nog verschillende valuta hadden, moesten alle betalingen worden omgerekend. Dat ging een stuk eenvoudiger zolang de wisselkoersen min of meer vastlagen.

Waarom vaste wisselkoersen zo moeilijk zijn

Op papier lijken vaste wisselkoersen aantrekkelijk. In de praktijk zijn ze echter lastig vol te houden.

De waarde van een munt wordt voortdurend beïnvloed door internationale handel en kapitaalstromen. Als veel mensen een bepaalde munt willen hebben, stijgt de koers. Daalt de vraag, dan zakt de koers.

Onder het Bretton Woods-systeem moesten centrale banken ingrijpen zodra de wisselkoers te veel afweek van de afgesproken waarde. Dat betekende dat zij hun eigen valuta moesten kopen of verkopen.

Voor landen met een handelstekort leverde dit problemen op. Zij hadden buitenlandse valuta nodig om hun eigen munt te ondersteunen. Frankrijk bevond zich regelmatig in zo’n situatie. Om de druk op de wisselkoers te verminderen zag de Franse overheid zich vaak genoodzaakt de economie af te remmen.

Duitsland had juist het tegenovergestelde probleem. Door de sterke export was er veel vraag naar de Duitse mark. Dat dreef de koers omhoog. De Duitse centrale bank had extra marken kunnen creëren om dat tegen te gaan, maar vreesde inflatie. De herinnering aan de hyperinflatie van de jaren twintig speelde daarbij een belangrijke rol. Duitsland koos daarom vaak voor hogere rente en een terughoudend begrotingsbeleid.

Op die manier hadden internationale muntafspraken directe gevolgen voor het nationale economische beleid.

Het einde van Bretton Woods

In 1971 viel het Bretton Woods-systeem uiteen. Steeds meer landen bleken niet langer bereid of in staat om de vaste wisselkoersen te verdedigen.

Europese landen probeerden daarna toch de onderlinge koersschommelingen beperkt te houden. In het zogenaamde systeem van de “slang in de tunnel” mochten valuta slechts binnen bepaalde marges bewegen.

Ook dit bleek moeilijk. Regelmatig moesten landen hun munt herwaarderen of devalueren om economische verschillen op te vangen. Toch bleef het verlangen bestaan om de wisselkoersen zoveel mogelijk stabiel te houden.

Van Keynes naar monetarisme

In de eerste decennia na de oorlog voerden veel Europese landen een actief economisch beleid. Overheden stimuleerden de economie wanneer dat nodig was, ook als daardoor begrotingstekorten ontstonden. Werkloosheid werd gezien als een probleem dat bestreden moest worden.

Deze aanpak was sterk beïnvloed door de ideeën van de Britse econoom John Maynard Keynes.

Vanaf de jaren zeventig veranderde het economische denken echter ingrijpend. Steeds meer invloed kregen economen en politici die vonden dat overheden zich terughoudender moesten opstellen. Inflatiebestrijding kreeg prioriteit boven het bestrijden van werkloosheid. Begrotingstekorten en staatsschulden moesten zoveel mogelijk worden beperkt.

Hierdoor kregen nationale overheden minder mogelijkheden om economische tegenvallers op te vangen.

Maastricht en de geboorte van de euro

Toen de Europese integratie eind jaren tachtig en begin jaren negentig verder werd verdiept, ontstond de vraag hoe economische verschillen tussen landen moesten worden opgevangen binnen een steeds hechter Europa.

Verschillende economen wezen erop dat een muntunie alleen goed kan functioneren als er ook sterke gezamenlijke economische en politieke instellingen bestaan. Toch werd bij het Verdrag van Maastricht uit 1992 gekozen voor een constructie waarin vooral de monetaire kant centraal stond.

Er kwam een onafhankelijke Europese Centrale Bank (ECB) met als hoofdtaak het bewaken van prijsstabiliteit. Tegelijkertijd kregen lidstaten strenge regels opgelegd voor hun begrotingstekorten en staatsschulden.

Wat ontbrak was een krachtig gezamenlijk begrotingsbeleid waarmee economische verschillen tussen landen konden worden opgevangen. De verantwoordelijkheid daarvoor bleef grotendeels bij de afzonderlijke lidstaten liggen, terwijl hun beleidsruimte juist werd beperkt.

Critici waarschuwden destijds dat de economische unie daardoor onvolledig zou blijven. Achteraf gezien is die discussie nooit helemaal verdwenen.

Het probleem van vandaag

De Europese economie kent nog steeds aanzienlijke verschillen tussen landen en regio’s. Tegelijkertijd hebben nationale regeringen maar beperkt de mogelijkheid om zelfstandig economisch beleid te voeren.

Dat roept een fundamentele vraag op: hoe gaan we om met de beschikbare arbeidscapaciteit in Europa?

Miljoenen mensen in de Europese Unie zijn op zoek naar werk. Vooral onder jongeren ligt de werkloosheid vaak aanzienlijk hoger dan het gemiddelde. Dat betekent dat een groot aantal mensen die graag wil bijdragen aan de samenleving, daar niet of slechts gedeeltelijk de kans toe krijgt.

Volgens critici van het huidige economische model is dat niet alleen economisch inefficiënt, maar ook maatschappelijk ongewenst. In een tijd waarin Europa voor grote uitdagingen staat — van woningbouw en energietransitie tot defensie en infrastructuur — zou die capaciteit juist hard nodig kunnen zijn.

Europa heeft zich in een hoek geschilderd. Het heeft zichzelf een structuur opgelegd waarmee het niet mogelijk is om de beschikbare capaciteit ten volle te benutten ten gunste van de gemeenschappelijke welvaart. De Europese muntunie is nog altijd een bouwwerk dat nooit helemaal is afgemaakt?

Na het terugtreden van Keir Starmer staat het VK nu aan de vooravond van opnieuw een nieuwe premier. Het ziet ernaar uit dat het Andy Burnham wordt, de populaire Labour burgemeester van Manchester die onlangs een zetel in het parlement heeft verworven. Hij zou, als hij komt, de zevende premier in 10 jaar tijd worden. Zou hij daadwerkelijk het VK weer op de rails kunnen krijgen? Kan hij de economie en publieke voorzieningen daadwerkelijk verbeteren en daarmee het levenspeil van de bevolking verhogen? Velen hebben het beloofd. Velen hebben het geprobeerd. En allen mislukten daarin. Ook al kwamen de premiers uit verschillende politieke kampen, ze verschilden niet wezenlijk in hun visie over de economie. Ze vertelden allemaal hetzelfde verhaal, namelijk dat

• De regering zelf geen geld heeft;

• De overheidsuitgaven afhankelijk zijn van belastinginkomsten;

• Tekorten gevaarlijk zijn;

• Staatsschuld een zware last is voor de toekomst van het land;

• Financiële markten moeten worden gerustgesteld;

• Groei het antwoord is op vrijwel elk probleem.

Het daaruit voortvloeiende beleid was dan ook niet echt verschillend. De gevolgen zijn duidelijk. De gezondheidszorg en het onderwijs brokkelen af. Infrastructuur wordt onvoldoende onderhouden en vernieuwd. Ongelijkheid is toegenomen. Kansen op passende woonruimte zijn afgenomen. Meer mensen zijn afhankelijk van voedselbanken.

Gaat Andy Burnham het anders doen? Ik denk het niet. Dat zou pas kunnen als zijn opvattingen over de werking van de economie echt wezenlijk anders zijn. Maar daar ziet het niet echt naar uit.

Is het VK hier uniek in? Helaas niet. Het is opvallend hoezeer verschillende Europese landen - en waarschijnlijk ook landen daarbuiten - met dezelfde problemen kampen. Nummer 1 is natuurlijk het veranderende klimaat - dat houdt zich niet aan landsgrenzen. Maar ook andere problemen kun je gerust universeel noemen. Overal hebben jongeren moeite met het vinden van een woning. Gezondheidszorg en onderwijs staan onder druk, ongelijkheid groeit en maatschappelijke samenhang brokkelt af.

Er heerst overal dezelfde visie op de werking van de economie. De kern daarvan wordt te weinig ter discussie gesteld. Laat staan dat er wezenlijke ruimte komt voor echte verandering.

Vanaf de jaren 1980 heeft zich in het denken van rechts tot links een diepe overtuiging post gevat dat

• Marktwerking goed is;

• De overheid zelf het grote probleem is;

• Openbare voorzieningen inherent inefficiënt zijn;

• Belastingen een last zijn voor de maatschappij;

• Het economische succes kan worden afgemeten aan de groei van het BBP.

Dit is het denkraam dat het beleid al decennia stuurt. De vraag is: klopt dit raam eigenlijk wel?

De laatste jaren worden er weliswaar meer kanttekeningen bij geplaatst. Zo is menigeen teruggekomen op het aanvankelijke enthousiasme voor privatisering van nutsvoorzieningen. Toch wordt de kern ervan naar mijn oordeel te weinig bevraagd en durven politieke partijen te weinig van die koers af te wijken.

Als je doet wat je deed, krijg je wat je kreeg. Meer van hetzelfde dus en een verdere aftakeling van onze maatschappij.

Maar hoe moet het dan anders? Moeten we het kapitalisme dan radicaal afzweren? De geschiedenis van de Sovjet-Unie suggereert dat dat geen werkbaar alternatief is. Of wijst China juist op een ander model? En hoe serieus moeten we libertaire alternatieven zoals Bitcoin nemen?

Nee - al valt van al deze modellen wel iets te leren. Maar laten we eerst leren hoe ons eigen model werkt. Een goed begrip van de werking van de financieel-economische processen van de staat geeft zicht op de mogelijkheden om de tot nog toe onbenutte capaciteiten in onze economie in te zetten ten behoeve van een florerende, eerlijke en duurzame maatschappij.

Een onmisbare bron hiervoor is de Moderne Monetaire Theorie (MMT). Deze stroming van de zogenoemde Post-Keynesiaanse economische wetenschap onderzoekt op empirische wijze hoe de staat uitgaven doet en het mogelijk maakt dat de capaciteiten van haar burgers worden ingezet ten behoeve van publieke voorzieningen die de basis vormen voor een florerende samenleving. En zij leert dat serieuze bedenkingen zijn te maken bij wat men sinds de jaren 1980 als waarheid heeft aangenomen.

Een van de belangrijkste lessen is dat de staat zelf geld creëert. Dat gebeurt door het uit te geven aan bijvoorbeeld de mensen en middelen die nodig zijn voor het bouwen van een school. Op dat moment creëert de centrale bank de daarvoor benodigde centrale bankreserves en komt het geld via de aangesloten banken bij de beoogde ontvangers. Deze gebruiken het voor transacties met andere burgers en voor het doen van belastingbetalingen. De belastingbetaling verloopt via de omgekeerde weg en leidt tot vernietiging van centrale bankreserves.

Dit betekent dat belastinginkomsten niet nodig zijn voor het kunnen doen van uitgaven door de staat. Geld is dus geen beperking voor de staat om te investeren in de verbetering van de maatschappij. Maar dit betekent niet dat de staat onbeperkt geld kan uitgeven. De echte beperking ligt niet in geld, maar in de beschikbaarheid van mensen, materialen, kennis en ecologische ruimte. Als er niet genoeg bakstenen zijn voor de school die gebouwd moet worden dan is het niet verstandig om andere afnemers van die stenen uit de markt te drukken door de prijs op te voeren.

Het is zeer de moeite waard om deze en andere lessen van MMT ter harte te nemen als we verbetering van onze maatschappij echt serieus nemen.

De vraag is dus niet zozeer wie de volgende premier wordt, maar welk verhaal hij durft te vertellen. Zolang politici vasthouden aan aannames die niet of slechts ten dele kloppen, zullen de uitkomsten hetzelfde blijven. Werkelijke verandering begint bij een beter begrip van hoe onze economie werkt — en bij de bereidheid om daar consequenties aan te verbinden. Pas dan ontstaat ruimte voor beleid dat niet wordt begrensd door financiën, maar door de werkelijke grenzen van onze samenleving: mensen, middelen en de planeet.

In bijna elk economieboek staat hetzelfde verhaal: ooit leefden we in dorpen waar we spullen ruilden – 40 kippen voor een koe. Omdat dat onhandig was, vonden we geld uit. Maar volgens antropoloog David Graeber is dit verhaal een fabeltje. In werkelijkheid begon geld niet met ruilhandel, maar met schuld en geweld.

In de standaard economische leerboeken wordt de geschiedenis van geld gepresenteerd als een logische evolutie: eerst was er ruilhandel, toen kwam geld (meestal goud), en pas veel later ontstond krediet. Antropologen proberen echter al 200 jaar een samenleving te vinden waar dit “kippen-voor-koeien”-model de basis van de dagelijkse economie vormt. Hun conclusie? Dergelijke samenlevingen bestaan niet en hebben nooit bestaan.

De buren-economie: In het begin was er schuld

In een kleine gemeenschap gaan mensen niet met een kip onder de arm naar de buurman voor een zak graan om de transactie direct ‘glad’ te strijken. Waarom zouden ze? Ze zijn buren en zien elkaar morgen weer. Als jij een koe nodig hebt, geeft je buurman je die koe. Je staat dan bij hem in het krijt; je bent hem er “eentje schuldig”.

Geld is volgens Graeber in essentie niets anders dan een overdraagbare belofte. In vroege samenlevingen waren deze beloften vaak vaag en sociaal. Het exact kwantificeren van deze beloften – één koe is precies zoveel graan waard – gebeurde meestal niet uit vriendelijkheid, maar in situaties van conflict en geweld. Bijvoorbeeld wanneer er een boete betaald moest worden voor een verwonding of een belediging. In dergelijke gevallen was een precieze rekeneenheid essentieel om bloedwraak te voorkomen.

De omgekeerde volgorde

De werkelijke geschiedenis van geld is volgens Graeber precies omgekeerd aan wat we op school leren: Krediet kwam eerst, daarna pas fysiek geld.

Al rond 3500 v.Chr. zien we in Mesopotamië complexe kredietsystemen. Mensen gebruikten zilver als rekeneenheid om schulden te nomineren, maar het zilver zelf veranderde zelden van eigenaar bij dagelijkse aankopen; men hield simpelweg een overzicht bij, bijvoorbeeld op een kleitablet. Omdat deze schulden bij slechte oogsten vaak onhoudbaar werden, riepen koningen regelmatig een “Jubileum” uit: een totale kwijtschelding van consumentenschulden om de sociale orde te herstellen.

Munten: Uitgevonden voor de oorlog

Fysieke munten verschijnen pas veel later, rond 600 v.Chr., en hun oorsprong is militair. Goud en zilver zijn ideaal voor soldaten: het is anoniem, deelbaar en – in tegenstelling tot een kredietwaardige belofte van een verre buur – kun je het fysiek meenemen en stelen.

Overheden voerden belastingen in om een markt voor deze munten te creëren. Door te eisen dat burgers belasting betaalden in de munten die de koning aan zijn soldaten gaf, dwongen zij de bevolking om de legers te voorzien van voedsel en goederen in ruil voor dat metaal. Markten zijn historisch gezien vaak een bijproduct van militaire operaties, gefaciliteerd door de staat.

Geld als sociale afspraak

In 1971 maakte VS president Nixon een eind aan het sinds 1946 bestaande Bretton-Woods systeem waarbij de valuta van de westerse landen gekoppeld waren aan de Amerikaanse dollar en deze gekoppeld was aan goud. Sinds 1971 leven we weer in een tijdperk van “fiatgeld”, waarbij de waarde van ons geld niet meer aan goud gekoppeld is. Graeber wijst erop dat we in eerdere periodes van fiatgeld (zoals de Middeleeuwen) altijd mechanismen hadden om debiteuren te beschermen, zoals wetten tegen woekerrente of periodieke schuldenkwijtschelding.

Vandaag de dag doen we het tegenovergestelde: we hebben instellingen zoals het IMF die er alles aan doen om ervoor te zorgen dat schuldeisers altijd betaald krijgen, wat leidt tot een wereldwijde schuldenval.

Graeber’s belangrijkste les is dat geld een sociale belofte is die we aan elkaar doen. Als de omstandigheden veranderen, kunnen die beloften opnieuw worden onderhandeld. In een echte democratie zouden wij als samenleving zelf moeten kunnen beslissen welke beloften we houden en welke we herstructureren.

David Graeber (1961–2020) was een vooraanstaande Amerikaanse antropoloog en auteur die wereldwijd bekendheid verwierf door zijn kritische analyses van economische systemen en sociale hiërarchieën. In de bronnen beschrijft hij zichzelf als een antropoloog met een “professionele ergernis” over de manier waarop standaard economieboeken de geschiedenis van geld onjuist presenteren als een logisch gevolg van ruilhandel.

De volgende kernpunten uit zijn werk en leven komen naar voren in de bronnen:

• Veldwerk en Onderzoek: Graeber voerde antropologisch onderzoek uit in onder andere Madagaskar. Hij gebruikte zijn observaties daar om aan te tonen hoe koloniale overheden belastingen gebruikten als een instrument om kunstmatige markten te creëren en de bevolking te dwingen voor het koloniale apparaat te werken.

• Visie op Geld en Schuld: Zijn bekendste werk, waarnaar in de bronnen wordt verwezen, is Debt: The First 5,000 Years. Hierin zet hij uiteen dat geld niet begon met ruilhandel, maar als een sociale belofte of schuld (een “IOU”) die vaak nauw verbonden was met geweld, oorlog en staatsvorming.

• Activisme: Graeber was nauw betrokken bij de sociale bewegingen die ontstonden na de financiële crisis van 2008. Hij pleitte voor een democratisch debat over welke schulden we als samenleving moeten nakomen en welke we moeten kwijtschelden, vergelijkbaar met de historische “Clean Slates” in het oude Mesopotamië.

Tot aan zijn plotselinge overlijden in 2020 was hij professor in de antropologie aan de London School of Economics. Naast zijn werk over schuld schreef hij de bestseller Bullshit Jobs, waarin hij de zinloosheid van veel moderne banen analyseerde.

Dit artikel is tot stand gekomen met hulp van AI voor het verwerken van het transcript van de lezing die David Graeber over dit onderwerp gehouden heeft.

Bron: Where Did Money REALLY Come From?

Er is nog zoveel te doen om onze samenleving te verbeteren. Of het nu gaat om de aanpak van de klimaatcrisis, het oplossen van het tekort aan woonvoorzieningen, het bevorderen van sociale gelijkheid, of het investeren in onderwijs en openbaar vervoer; de lijst met noodzakelijke investeringen is lang. Toch zien we dat regeringen vaak op hun handen blijven zitten. De reden die zij steevast aanvoeren voor hun terughoudendheid? “Er is simpelweg geen geld voor”.

Deze uitspraak gaat echter uit van een fundamenteel verkeerde visie op hoe de economie van een land werkt.

De staat is geen huishouden

De grootste denkfout is dat we de staat zien als een huishouden dat eerst geld moet verdienen (belastingen innen) voordat het iets kan uitgeven. In werkelijkheid heeft de staat een totaal andere rol: het is de schepper van het geld, terwijl burgers en bedrijven de gebruikers ervan zijn.

De staat brengt geld in omloop door uitgaven te doen. Burgers hebben dit geld nodig om hun belastingen te kunnen betalen en gebruiken het restant voor hun onderlinge handel. Dit betekent dat overheidsuitgaven altijd voorafgaan aan belastinginkomsten.

De wet van de communicerende vaten

Wanneer de overheid minder belastingen int dan zij uitgeeft, ontstaat er een tekort op de overheidsbalans. Maar op macroniveau is dit tekort precies gelijk aan het overschot voor de private sector (de burgers en bedrijven). Omgekeerd geldt: als de staat een overschot nastreeft door te bezuinigen, onttrekt zij geld aan de economie en dwingt zij de private sector in de schulden.

In een moderne economie kijken we echter niet alleen naar de publieke en private sector. Er is een cruciale derde speler: het buitenland (de handelsbalans tussen import en export). Deze drie sectoren gedragen zich als communicerende vaten:

1. De publieke sector (de overheid)

2. De private sector (huishoudens en bedrijven)

3. De buitenlandse sector (export minus import)

Hun gezamenlijke saldo is altijd nul. Als de balans in de ene sector verandert, is er onvermijdelijk een tegengestelde reactie in de andere sectoren.

De weeffout van de Maastricht-richtlijnen

Binnen de Europese Unie hebben we strikte limieten gesteld aan het maximale begrotingstekort en de staatsschuld (de bekende Maastricht-regels uit 1992). Het probleem is dat deze regels blind zijn voor de werking van de communicerende vaten en de handelsbalansen binnen de EU.

Er wordt bijvoorbeeld vaak beschuldigend gewezen naar de hoge Franse staatsschuld, terwijl men wegkijkt van het enorme handelsoverschot van Duitsland. Deze twee zaken hangen onlosmakelijk met elkaar samen. Duitsland heeft jarenlang een politiek van loonmatiging gevoerd, waardoor Duitse producten relatief goedkoop werden en de export werd bevorderd. En omdat de eigen burgers door die lage lonen minder konden consumeren, moesten de geproduceerde goederen wel in het buitenland (zoals Frankrijk) worden verkocht.

Tijd om het Europese huis af te maken

Eenzijdige afspraken over tekortcijfers en schulden zijn niet langer houdbaar als we de Europese economie als geheel willen laten floreren. De huidige regels ondermijnen de solidariteit en stabiliteit van de EU. Het verlaagt de levensstandaard door loonmatiging en drijft andere landen onnodig in de schulden.

De afspraken die in 1992 in Maastricht zijn gemaakt, waren verre van ideaal en verre van compleet. Om de grote uitdagingen van deze tijd — van klimaat tot wonen — aan te kunnen, moeten we stoppen met het besturen van de economie met één hand op de rug gebonden. We hebben een geavanceerder raamwerk nodig dat de economie als een samenhangend geheel ziet. Het is tijd om het Europese huis eindelijk af te bouwen.

In een column in Trouw geeft filosoof, jurist en schrijver Jurriën Hamer zijn mening over de stokpaardjes en heilige huisjes van de VVD die op het onlangs gehouden partijcongres wederom bevestigd werden. Over het algemeen ben ik het erg met Jurriën Hamer eens en ook zeker met de strekking van deze column dat de VVD de toekomst van Nederland ondermijnt. Overigens doet D66 daar lekker aan mee (#VVD-light).

Maar ik wil Hamer en de lezers toch graag wijzen op een grote valkuil. Het klopt dat politici steeds beweren dat ‘je het geld eerst moet verdienen voordat je het kunt uitgeven’. Overigens zijn het niet alleen politici van VVD-huize. Bijna iedereen, van rechts tot links, neemt dit voor zoete koek aan. En ondanks de kanttekeningen die Hamer erbij plaatst, gaat hij ook mee in het frame van de staat als huishouden. Als ik een nieuwe auto wil kopen, dan moet ik inderdaad eerst voor het geld zorgen. Dat kan door er eerst voor te sparen, of door het te lenen en dat geld later terug te betalen. Dit geldt voor jou en mij en ook voor een bedrijf - maar niet voor de staat!

De staat heeft een andere positie en rol in onze economie. De staat creëert zelf zijn geld, zodra deze het geld uitgeeft. Geld dat wordt terugontvangen (bijvoorbeeld via belastingen) verdwijnt. De staat kan dan ook niet sparen - het heeft geen spaarrekening waar het geld opzij zet voor slechte tijden of nieuwe investeringen. Omdat de staat zelf geld maakt hoeft deze dus ook geen geld te lenen. Waarom zou die?

Huh?

Ja, dat snap ik. Dit is inderdaad een hele andere manier van kijken. Wetenschappers van de Moderne Monetaire Theorie (MMT) laten op empirische wijze zien dat dit wel degelijk de juiste zienswijze is.

In de jaren 1990 was het hedgefundmanager Warren Mosler die als eerste deze ideeën begon te delen binnen de wetenschappelijke wereld. Het duurde even voordat deze ideeën voet aan de grond kregen. Econoom Stephanie Kelton, toen nog Stephanie Bell geheten, kon het zich ook niet voorstellen. Ze ging op onderzoek uit met de vraag ‘financieren belastingen en staatsobligaties de overheid?’ (Do Taxes and Bonds Finance Government Spending?). Zeer minutieus onderzocht ze hoe de regering van de VS uitgaven doet, en kwam tot haar eigen verbazing tot de conclusie dat daar geen belastinginkomsten of staatsobligaties voor nodig zijn. Sindsdien is Stephanie Kelton zeer actief in het verder onderzoeken en uitdragen van deze wijze van kijken. Haar boek The Deficit Myth is geschreven voor mensen zonder speciale economische achtergrond. Ook haar Tedtalk is een mooi startpunt als je er meer over wilt weten.

Al meer dan veertig jaar wordt het economische denken beheerst door economen die ach en wee roepen over een te grote overheid. Bezuinigingen en werkloosheid worden daarbij ingezet als middelen om de inflatie te beteugelen. Natuurlijk moeten we inflatie voorkomen. Maar niet op deze manier, want deze maatregelen zijn schadelijk voor de maatschappij.

We hebben een radicaal andere economische visie nodig. En politici die het lef hebben om daar achter te gaan staan.

De muurschildering is bewaard gebleven.

In 1958 publiceerde een Amerikaanse econoom een ​​artikel getiteld “The Firm in Illyria”. Illyria was de oude naam voor de Balkan. Het bedrijf was Joegoslavisch. Het artikel ontketende een decennialang debat onder vooraanstaande economen – waaronder Nobelprijswinnaars – over de vraag of werknemers daadwerkelijk hun eigen ondernemingen konden leiden.

Het antwoord bleek ja te zijn. En wel op spectaculaire wijze.

Dat de meeste mensen dit verhaal niet kennen, zegt iets belangrijks over hoe geschiedenis wordt verteld – en wie de kans krijgt om die te vertellen.

Een derde weg waar niemand over praat

Na de Tweede Wereldoorlog organiseerde de wereld zich rond twee economische modellen. De Sovjet-Unie bood centrale planning, staatseigendom en de Partij als hoogste economische autoriteit. De Verenigde Staten boden particulier eigendom, markten en aandeelhouders als hoogste economische autoriteit.

Joegoslavië bood onder Tito iets anders: arbeiderszelfbestuur ( samoupravljanje ). Ondernemingen waren noch in staats- noch in particulier bezit. Ze waren maatschappelijk eigendom – en werden beheerd door arbeidersraden die door de arbeiders zelf werden gekozen. De raden bepaalden de lonen, kozen het management, bepaalden de investeringsprioriteiten en verdeelden de winst. Er waren geen aandeelhouders. Er was geen partijfunctionaris die productiedoelstellingen dicteerde. De arbeiders die het bedrijf hadden opgebouwd, bepaalden wat ermee moest gebeuren.

Dit was geen theoretische abstractie bedacht aan een universiteit. Het was het feitelijke werkmodel van Joegoslavische bedrijven gedurende drie decennia.

En het werkte.

De cijfers die niemand noemt

Tussen 1952 en 1979 kende Joegoslavië een gemiddelde jaarlijkse bbp-groei van 6,1% – vergelijkbaar met de Aziatische tijgereconomieën – en dit niveau werd bijna drie decennia lang aangehouden. Het bbp per hoofd van de bevolking steeg van ongeveer $100 in 1945 tot circa $3.000 in 1980: een dertigvoudige toename in één generatie. De gezondheidszorg was gratis. Onderwijs was universeel. Huisvesting werd gesubsidieerd.

Joegoslavië ontwikkelde een werkelijk gediversifieerde industriële economie: staal, chemicaliën, werktuigmachines, elektronica en, jawel, de Yugo – de auto die in het Westen een mikpunt van spot werd, maar een serieuze industriële prestatie was in een land dat twintig jaar eerder grotendeels agrarisch was geweest.

Dit was geen Sovjet-achtige planeconomie die grondstoffen onttrok voor militaire macht. Het was een functionerende gemengde economie waarin arbeiders daadwerkelijk zeggenschap hadden over hun eigen werkzame leven.

Waarom het beide partijen bang maakte

Dit is het aspect dat zelden ter sprake komt: het Joegoslavische model vormde een bedreiging voor beide supermachten, maar om totaal verschillende redenen.

Voor de Sovjet-Unie betekende het een definitieve weerlegging van het stalinistische argument dat socialisme een planeconomie en partijcontrole over alle economische beslissingen vereiste. Joegoslavië liet zien dat arbeiders complexe ondernemingen konden beheren zonder centraal plan, dat markten binnen het socialisme konden functioneren en dat het monopolie van de partij op economische beslissingen geen structurele noodzaak was, maar een politieke keuze.

Voor de Verenigde Staten en westerse financiële belangen was de dreiging anders en wellicht fundamenteler.

Joegoslavië bewees dat arbeiders complexe industriële ondernemingen konden leiden zonder aandeelhouders, dat winst kon worden verdeeld onder de arbeidskrachten in plaats van onder het kapitaal, en dat een economie snelle groei kon bereiken zonder de financialisering die het kenmerkende aspect van het westerse kapitalisme aan het worden was. Je had Wall Street niet nodig om een ​​staalfabriek te bouwen.

Beide supermachten hadden, elk om hun eigen redenen, er structureel belang bij dat dit experiment zou mislukken.

Wie keek er toe?

Het Joegoslavische experiment trok serieuze intellectuele aandacht vanuit het hele politieke spectrum.

Academische economen bezochten in de jaren zestig en zeventig massaal Joegoslavische bedrijven. Benjamin Wards artikel “Firm in Illyria” uit 1958 gaf de aanzet tot een theoretische literatuur waarin namen als Kenneth Arrow en James Meade – beiden Nobelprijswinnaars, geen van beiden radicalen – een belangrijke rol speelden. Het debat laaide op in de American Economic Review en het Journal of Comparative Economics . Dit waren geen marginale publicaties.

West-Europese sociaaldemocratische en arbeidersbewegingen zagen Joegoslavië als een bewijs dat werknemerszelfbestuur van bedrijven geen utopische fantasie was, maar een praktische realiteit. De Italiaanse coöperatieve beweging en de Scandinavische arbeidersbeweging putten inspiratie uit de Joegoslavische ervaring. De Baskische Mondragon Corporation, opgericht in 1956 en nog steeds actief als een coöperatieve federatie met een vermogen van €12 miljard, ontwikkelde zich mede in dialoog met Joegoslavische ideeën.

Ontwikkelingseconomen vonden in Joegoslavië een model van snelle industrialisatie dat bereikt werd zonder koloniale uitbuiting of afhankelijkheid van Westers kapitaal – iets wat vanzelfsprekend interessant is voor pas onafhankelijke Afrikaanse en Aziatische staten die op zoek zijn naar een derde weg.

Zelfs de CIA hield Joegoslavië nauwlettend in de gaten. Gedeclassificeerde inlichtingenrapporten uit de jaren zestig en zeventig erkennen de economische groei, maar waarschuwen tegelijkertijd, met duidelijke bezorgdheid, voor de systemische risico’s die de gedecentraliseerde structuur met zich meebracht.

Ze keken toe omdat ze zich zorgen maakten.

De schuldenval

Toen kwamen de jaren zeventig. En de hausse in het recyclen van petrodollars.

Na de oliecrisis van 1973 zaten westerse banken plotseling vol met Arabisch oliegeld en waren ze wanhopig op zoek naar kredietnemers. Joegoslavië, met zijn gemengde economie, niet-gebonden status en redelijke kredietgeschiedenis, was een aantrekkelijke bestemming. Gedurende de late jaren zeventig leenden Joegoslavische regeringen fors geld – in dollars en West-Duitse marken, niet in Joegoslavische dinars.

Dit was het moment waarop de afhankelijkheid ontstond.

In 1979 sloeg de Volcker-schok toe. De Amerikaanse Federal Reserve verhoogde de rente tot boven de 20% om de Amerikaanse inflatie te beteugelen, zonder ook maar enigszins rekening te houden met de gevolgen voor landen die in dollars met een variabele rente hadden geleend. Voor Joegoslavië waren de gevolgen catastrofaal: de kosten van de schuldendienst verdubbelden vrijwel van de ene op de andere dag, terwijl de olieprijzen tegelijkertijd kelderden, met verwoestende gevolgen voor de exportinkomsten.

Joegoslavië zat nu gevangen in een klassiek dilemma. Het had geleend in valuta die het niet zelf kon creëren. Het kon de schuld niet wegwerken door inflatie. Het kon niet devalueren zonder de last te verergeren. En het kon niet in gebreke blijven zonder de toegang tot het westerse financiële systeem te verliezen, dat essentieel was voor de op import gebaseerde economie.

Het IMF kwam met voorwaarden.

Hoe het IMF het model ontmantelde

Wat volgde in de jaren tachtig was een reeks stabilisatieprogramma’s van het IMF waarvan de voorwaarden, achteraf bezien, een nauwkeurig stappenplan vormden voor de ontmanteling van het zelfbeheersingssysteem.

De federale overdrachten van het centrum naar de deelrepublieken werden stopgezet als onderdeel van de begrotingsconsolidatie. Dit was niet zomaar een boekhoudkundige aanpassing; die overdrachten vormden de bindende factor van het federale akkoord. Rijkere deelrepublieken (Slovenië, Kroatië) hadden de federatie deels geaccepteerd omdat het economische voordelen opleverde voor hun armere buurlanden. Schrap de overdrachten en je schrapt de economische rechtvaardiging voor eenheid.

Loonbevriezingen werden ingevoerd. Maatschappelijke ondernemingen werden verplicht geprivatiseerd. Liberalisering van de kapitaalrekening werd opgelegd. Het ‘schoktherapie’-programma van 1989 bracht de hyperinflatie onder controle door de dinar aan de Duitse mark te koppelen – wat betekende dat Joegoslavië in feite de Duitse mark als valuta gebruikte . Argentinië zou in 1991 hetzelfde doen, met dezelfde uiteindelijk catastrofale gevolgen.

Tegen de tijd dat de programma’s van het IMF waren afgerond, waren de arbeidersraden vervangen door raden van bestuur die verantwoording aflegden aan aandeelhouders. Maatschappelijk eigendom was omgezet in privé-eigendom. Ondernemingen die winst uitkeerden aan werknemers waren instrumenten geworden voor kapitaalonttrekking.

Het zelfbeheersysteem – dat een generatie economen had aangetrokken, coöperatieve bewegingen op drie continenten had geïnspireerd en beide supermachten angst had ingeboezemd – was systematisch ontmanteld als voorwaarde voor schuldverlichting.

Niet door de markt, maar door een leningsovereenkomst.

Wat volgde?

In 1992 bevroren de Verenigde Staten 214 miljoen dollar aan Joegoslavische tegoeden en ontkoppelden Joegoslavië van het in dollars gebaseerde wereldwijde financiële systeem.

De economie, die al geteisterd was door een decennium van bezuinigingen, stortte volledig in. Het resultaat was de op één na ergste hyperinflatie ooit in vredestijd – prijzen verdubbelden op het hoogtepunt elke 16 uur, waardoor bankbiljetten van 500 miljard dinar nog maar 0,50 dollar waard waren toen ze de drukker verlieten. De middenklasse, wier spaargeld van de ene op de andere dag verdampte, verloor de economische basis voor gematigde politiek. De weg was vrijgemaakt voor de etnisch-nationalistische mobilisaties die volgden.

De financiële wurging was niet de oorzaak van de Joegoslavische oorlogen; die oorzaken waren complex, veelvoudig en ronduit controversieel. Maar het gooide wel olie op het vuur dat al brandde, en dat deed het met chirurgische precisie.

De levende nakomelingen

Het Joegoslavische coöperatieve experiment is niet helemaal ten einde gekomen. De afstammelingen ervan zijn nog steeds actief.

De Mondragon Corporation in Baskenland, Spanje, werd in 1956 opgericht, vanuit dezelfde coöperatieve ideeën die ten grondslag lagen aan het Joegoslavische zelfbestuur. Het bedrijf telt nu meer dan 80.000 werknemers in de sectoren productie, detailhandel, financiën en onderwijs. Het bedrijf doorstaat recessies door werknemers te herverdelen over dochterondernemingen in plaats van ze te ontslaan. Tijdens de financiële crisis van 2008 – die de Spaanse economie zwaar trof – leed Mondragon weliswaar verliezen, maar ging niet failliet en voerde geen massale ontslagen door.

De Italiaanse coöperatieve sector – geconcentreerd in Emilia-Romagna, een van de meest welvarende regio’s van Europa – is goed voor ongeveer 40% van het regionale bbp. Coöperaties in de voedselverwerking, de bouw, de detailhandel en de sociale zorg werken volgens het principe dat werknemers bepalen wat ze bouwen. Dat doen ze al generaties lang met succes.

Dit zijn geen nostalgische experimenten. Het zijn functionerende ondernemingen die concurreren op hedendaagse markten, zonder aandeelhouders, zonder de noodzaak om de kwartaalwinst te maximaliseren ten koste van al het andere.

De vraag die deze geschiedenis oproept

In dit verhaal schuilt een vraag die in het hedendaagse economische debat steevast wordt vermeden.

Als zelfbestuur door werknemers gedurende bijna drie decennia een jaarlijkse groei van 6,1% kon genereren – vergelijkbaar met de Aziatische tijgers, in een land dat bij de start grotendeels agrarisch was – dan is de bewering dat door aandeelhouders gedomineerd particulier ondernemerschap het enige efficiënte model van economische organisatie is, geen economische bevinding. Het is een politiek standpunt.

Het Joegoslavische model werd niet vernietigd omdat het mislukte. Het werd vernietigd omdat het slaagde – en omdat dat succes een bedreiging vormde voor belangen die de voorkeur gaven aan een wereld waarin arbeiders werknemers waren, geen eigenaren; waarin winst naar kapitaal vloeide, niet naar arbeid; waarin financiën de ondernemingen bestuurden, in plaats van dat de ondernemingen zichzelf bestuurden.

De structurele aanpassingsprogramma’s van het IMF waren geen reactie op een mislukt experiment. Ze hebben juist een werkend experiment ontmanteld.

De Weg Die Niet Gelopen Is

De volgende keer dat iemand je vertelt dat werknemers hun eigen bedrijven niet kunnen besturen, dat de winst naar de aandeelhouders moet vloeien, dat de markt hiërarchie vereist – vraag ze dan naar Joegoslavië. Vraag ze naar Mondragon. Vraag ze naar Emilia-Romagna.

Vraag ze dan waarom geen van die verhalen in standaard economiecursussen aan bod komen.

De weg die in 1944 niet werd bewandeld – Keynes’ bancor, de Internationale Clearingunie, de architectuur die had kunnen voorkomen dat de dollarhegemonie het enige beschikbare model zou worden – en de weg die in Joegoslavië niet werd bewandeld – zelfbestuur door werknemers, maatschappelijk eigendom, winstverdeling onder de arbeiders – zijn twee versies van hetzelfde verhaal. Het zijn verhalen over alternatieven die werkten, die werden bestudeerd en bewonderd, en die niet door de markt, maar door geconcentreerde politieke en financiële macht werden ontmanteld.

Dat inzicht is geen nostalgie. Het is het begin van het vermogen om iets anders te bedenken.

✦ ✦ ✦

Dit artikel is gebaseerd op onderzoek dat is ontwikkeld voor BECOSD607: Internationale Financiën en Moderne Monetaire Theorie, Torrens University - Modern Money Lab Australië. De volledige analytische context – inclusief de rol van de voorwaarden van het IMF, de in dollars luidende schuldenval en de daaropvolgende financiële verstikking van Joegoslavië – wordt behandeld in de bijbehorende cursushandleiding The Architecture of Control.

Bronnen: Harold Lydall, Yugoslavia in Crisis (1989); Susan Woodward, Balkan Tragedy (1995); Milica Uvalić, Investment and Property Rights in Yugoslavia (1992); Benjamin Ward, “The Firm in Illyria,” American Economic Review (1958); Michel Chossudovsky, The Globalization of Poverty (1997).

Ik heb op deze site al vaker geschreven over de Duitse econoom Heiner Flassbeck. Hoewel hij inmiddels met pensioen is, is hij nog altijd actief met boeken, blogs en video’s. Een recent interview met hem vormde de aanleiding voor dit stuk.

Een van Flassbecks belangrijkste inzichten is verrassend simpel: als de één spaart, moet een ander juist schulden maken om de economie draaiende te houden. Gebeurt dat niet, dan neemt de economische activiteit af. Sterker nog, in een groeiende economie is vaak zelfs méér schuld nodig. Sparen en schulden zijn dus onlosmakelijk met elkaar verbonden — twee kanten van dezelfde medaille.

Om dit beter te begrijpen, kun je de economie opdelen in drie sectoren:

• de private sector (huishoudens en bedrijven),

• de publieke sector (de overheid),

• en het buitenland.

Huishoudens willen bijna altijd wel een buffer opbouwen: een appeltje voor de dorst. In de decennia na de Tweede Wereldoorlog waren het vooral bedrijven die juist investeerden en daarvoor schulden maakten. Maar dat beeld is sinds de jaren tachtig veranderd. Bedrijven zijn tegenwoordig als geheel óók spaarders geworden.

Dat roept een belangrijke vraag op: als zowel burgers als bedrijven sparen, wie maakt dan de schulden die nodig zijn om de economie draaiende te houden?

Voor landen als Nederland en Duitsland ligt het antwoord deels in het buitenland. Deze landen exporteren meer dan ze importeren, waardoor er geld vanuit andere landen naar binnen stroomt. In feite maken andere landen dan schulden die het spaargedrag hier mogelijk maken.

Maar wat als een land géén handelsoverschot heeft — of zelfs een tekort, zoals Frankrijk? Dan blijft er nog maar één partij over die die rol kan vervullen: de overheid. Dat helpt verklaren waarom de staatsschuld in Frankrijk veel hoger is dan in Duitsland.

Dit raakt aan de afspraken die begin jaren negentig zijn gemaakt in het Verdrag van Maastricht. Daarmee werd de basis gelegd voor de euro en de Economische Monetaire Unie. Nationale munten verdwenen, en er kwamen strenge regels voor begrotingstekorten en staatsschuld. Vooral Duitsland heeft sterk aangedrongen op die discipline.

Die afspraken kwamen niet uit het niets. Rond de val van de Berlijnse Muur waren Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk terughoudend over de Duitse hereniging. Ze vreesden een te machtig Duitsland. Een gezamenlijke munt was een manier om Duitsland sterker in Europa te verankeren (Internationale goedkeuring - Duitsland Instituut). Duitsland ging akkoord, maar alleen onder de voorwaarde dat die munt zou lijken op de stabiele D-mark — inclusief strenge begrotingsregels.

Volgens Flassbeck zijn die regels uiteindelijk ongelukkig uitgepakt. Landen hebben soms juist ruimte nodig om schulden te maken, afhankelijk van het spaargedrag van burgers en bedrijven en de handelspositie. Die flexibiliteit ontbreekt nu vaak. Dat schaadt niet alleen de economie, maar ook de onderlinge solidariteit binnen Europa.

Er blijven daarbij ook open vragen. Waarom zijn bedrijven eigenlijk minder gaan investeren en lenen? Daar heb ik geen duidelijk antwoord op. Wel valt op dat deze ontwikkeling samenvalt met een verschuiving: inkomen uit arbeid is relatief minder belangrijk geworden, terwijl inkomen uit vermogen juist groeide. Misschien is de vraag naar producten daardoor minder hard gegroeid, en zien bedrijven minder reden om te investeren.

Een andere vraag is of burgers misschien niet té veel sparen. Wanneer is genoeg eigenlijk genoeg? In een samenleving waarin sociale zekerheden worden afgebouwd en mensen steeds meer zelf voor hun pensioen moeten zorgen, is het logisch dat ze voorzichtig blijven en blijven sparen.

Dat de Maastricht-regels tekortkomingen hebben, werd overigens al vroeg gesignaleerd. In 1992 schreef econoom Wynne Godley het artikel “Maastricht and All That”. Daarin wees hij op een fundamenteel probleem: er kwam wel een gezamenlijke centrale bank, maar geen Europese tegenhanger van een nationale overheid.

Zijn punt was simpel maar scherp: als je landen een munt laat delen, heb je ook gezamenlijke instituties nodig die economische schokken kunnen opvangen — iets wat nationale overheden normaal gesproken doen. Die ontbreken grotendeels op Europees niveau.

Die lacune bestaat vandaag de dag nog steeds.

In een vorige post schreef ik over de relatie tussen burger en overheid. De kern van dat verhaal was simpel: wij zijn de overheid.
​
De overheid is geen losstaand orgaan tegenover de samenleving, maar een samenwerkingsverband waarin wij als burgers samen organiseren wat we belangrijk vinden. Via de overheid zorgen we voor gezondheidszorg, onderwijs, infrastructuur, veiligheid en nog veel meer. Dat doen we niet ieder voor zich, maar gezamenlijk.

Geen klanten, maar deelnemers

Daarom moet de burger niet worden gezien als klant van de overheid. Een klant staat tegenover een leverancier. Maar burgers zijn deelnemers aan het samenwerkingsverband dat we overheid noemen.
In dat verband noemde ik ook het bekende adagium uit de tijd van de Amerikaanse onafhankelijkheid: no taxation without representation. Belastingen en democratische zeggenschap horen bij elkaar. Dat is een goed bruggetje naar het onderwerp van dit artikel: belastingen.
Want waarom zijn die er eigenlijk?

Een ogenschijnlijk simpele vraag

Veel mensen zullen deze vraag vreemd vinden. Natuurlijk heeft de overheid geld nodig, zo denken we. De overheid moet eerst belasting innen voordat ze iets kan uitgeven. Net als een huishouden of een bedrijf: eerst verdienen of lenen, daarna pas uitgeven.
Dat klinkt logisch — maar het klopt niet.
Na het lezen van dit artikel zul je zien dat de financiële werkelijkheid van de overheid fundamenteel anders in elkaar zit dan die van een bedrijf of een gezin. Dat vraagt wel iets van je als lezer: de bereidheid om een vertrouwd idee even los te laten en niet alleen op je eerste intuïtie te varen, maar een stap verder te denken.

Samen voorzieningen realiseren

Via de overheid realiseren we gezamenlijke voorzieningen. Over welke voorzieningen dat zijn en hoeveel we daarin willen investeren, beslissen we via democratische processen.
Maar hoe zorgt de overheid er concreet voor dat die voorzieningen er komen?
Scholen en ziekenhuizen worden gebouwd en bemenst door burgers. Waarom zijn zij daartoe bereid?
Een deel van het antwoord is motivatie en beroepstrots. Maar dat is niet voldoende om een samenleving draaiende te houden. Het belangrijkste antwoord is eenvoudiger: mensen doen dit werk omdat ze ervoor betaald worden.

Waarom willen mensen dat geld?

Dat brengt ons bij een opvallende en cruciale vraag die helaas maar weinig gesteld wordt: waarom willen mensen eigenlijk het geld dat de overheid betaalt? Dat geld hebben we nodig voor onze boodschappen e.d. Een hele andere belangrijke reden is dat iedereen belastingplichtig is. Die belastingen moeten worden betaald in de munt die de overheid heeft vastgesteld — in ons geval de euro. Om aan euro’s te komen, zijn mensen bereid goederen en diensten te leveren, ook aan de overheid. Dat is de kern.
Dat is ook de reden dat de bakker euro’s vraagt voor zijn brood, want daardoor kan ook hij zijn belastingen betalen.
De overheid gebruikt belastingen niet primair om haar uitgaven te financieren. De belangrijkste functie van belastingen is dat ze ervoor zorgen dat wij behoefte hebben aan euro’s, en daardoor bereid zijn om arbeid en middelen beschikbaar te stellen aan de samenleving via de overheid.

Geld scheppen en geld vernietigen

In ons huidige geldsysteem — een zogenoemd fiatgeldsysteem — is geld niet gekoppeld aan goud of andere materiële waarde. Geld ontleent zijn waarde aan het vertrouwen in de overheid die het uitgeeft.
Wanneer de overheid geld uitgeeft, ontstaat er nieuw geld. Wanneer de overheid belastingen int, wordt geld weer uit de omloop gehaald.
Heel kort door de bocht:

• Overheidsuitgaven creëren geld

• Belastingen vernietigen geld

Als de overheid een onderwijzer betaalt, wordt dat geld niet ergens “opgehaald”. De overheid creëert het zelf, bijvoorbeeld via boekingen binnen het bancaire systeem. De precieze technische route kan verschillen, maar de essentie blijft gelijk.

Waarom dan toch belastingen?

Als belastingen niet nodig zijn om uitgaven te financieren, waarom heffen we ze dan wél?
Naast het creëren van vraag naar de munteenheid hebben belastingen nog andere belangrijke functies:

• Herverdeling van welvaart

• Het stimuleren van gewenst gedrag en afremmen van ongewenst gedrag

• Het afremmen van de economie wanneer die dreigt te oververhitten

Belastingen zijn dus een beleidsinstrument, geen spaarpot.

Kan de overheid dan onbeperkt uitgeven?

Nee, absoluut niet.
De beperking van de overheid is niet financieel, maar reëel. De overheid kan alles kopen wat beschikbaar is. Maar als arbeid, grondstoffen of productiemiddelen schaars worden, ligt daar de grens.
Blijft de overheid in zo’n situatie toch geld uitgeven, dan ontstaat er concurrentie om schaarse middelen. Dat drijft prijzen op en leidt tot inflatie.
Goede politiek gaat daarom niet over de vraag waar het geld vandaan moet komen, maar over de vraag waar de grenzen van de beschikbare capaciteit liggen.

Politieke keuzes bij schaarste

Wanneer die grenzen in zicht komen, moet de overheid andere keuzes maken, bijvoorbeeld:

• Ambities bijstellen

• Alternatieven zoeken voor schaarse middelen

• Via wetgeving of belastingen het gebruik door de private sector afremmen, zodat middelen beschikbaar komen voor collectieve doelen

Dat zijn lastige, maar onvermijdelijke politieke afwegingen.

Tot slot

Belastingen zijn dus geen noodzakelijk kwaad om een lege staatskas te vullen. Ze zijn een essentieel onderdeel van het samenwerkingsverband dat we overheid noemen. Ze geven richting aan onze economie, maken collectieve voorzieningen mogelijk en helpen om schaarste en ongelijkheid te beheersen.
Wie de overheid ziet als een huishouden met een pinpas, mist dit grotere geheel.
Wie de overheid ziet als wat zij werkelijk is — een samenwerking van burgers — begrijpt ook waarom belastingen een heel andere rol spelen dan vaak wordt gedacht.
En daarmee zijn we weer terug bij het begin:
wij zijn de overheid, en belastingen zijn één van de manieren waarop we dat samen vormgeven.​

Voor een uitgebreidere beschrijving van hoe dit werkt verwijs graag naar mijn andere blogs. Kijk bijvoorbeeld eens naar deze over de Millenial’s Money.

Inleiding

Wanneer politici, economen en journalisten de gezondheid van een economie willen beschrijven, grijpen ze vrijwel altijd naar één getal: het Bruto Binnenlands Product, kortweg het BBP. Groeit het? Dan gaat het goed. Krimpt het? Dan is er reden tot zorg. Maar achter deze ogenschijnlijk objectieve maatstaf schuilt een verhaal dat veel ongemakkelijker is dan we ons doorgaans realiseren. Het BBP meet namelijk niet wat we denken dat het meet, en dat heeft verstrekkende gevolgen — tot in de begrotingsregels van de Europese Unie aan toe.

Hoe het BBP ontstond: een kind van de crisis

Het BBP is geen tijdloos concept. De basis ervoor werd in de jaren dertig van de twintigste eeuw gelegd door de Amerikaanse econoom Simon Kuznets, in opdracht van het Amerikaanse Congres. Tijdens de Grote Depressie hadden beleidsmakers behoefte aan één samenhangend cijfer dat de omvang van de economische ineenstorting in beeld kon brengen. Kuznets leverde dat cijfer (oorspronkelijk in de vorm van het Bruto Nationaal Product1), maar waarschuwde meteen voor een misverstand dat hem bleef achtervolgen: zo’n cijfer zegt iets over de productie van een land, maar niets over het welzijn van zijn inwoners. De welvaart van een natie, zo schreef hij, kan niet worden afgeleid uit een meting van het nationaal inkomen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog kreeg het concept een tweede leven als instrument voor oorlogsplanning, en in de naoorlogse decennia groeide het uit tot het ankerpunt van economisch beleid wereldwijd. De Bretton Woods-instellingen, het IMF en later de OESO maakten het tot de standaardmaat. Wat begon als een noodinstrument werd zo de lens waardoor we de economie zijn gaan bekijken — vaak zonder ons af te vragen of die lens nog wel scherp stelt op wat we eigenlijk willen zien.

Wat het BBP allemaal meetelt — ook als we dat liever niet zouden willen

De eerste fundamentele kritiek op het BBP is dat het waardenvrij is op een manier die schadelijk uitpakt. Het cijfer telt alle economische activiteit op, ongeacht of die activiteit ons als samenleving rijker of armer maakt.

Een paar voorbeelden maken dit pijnlijk duidelijk. Een groot verkeersongeluk is in BBP-termen goed nieuws: er moeten auto’s worden gerepareerd of vervangen, er is werk voor ambulancepersoneel, ziekenhuizen, advocaten en verzekeraars. Een natuurramp die hele wijken verwoest, leidt tot een golf van bouwactiviteit die het BBP omhoog stuwt. Milieuvervuiling die later met dure saneringen moet worden opgeruimd, telt twee keer mee: één keer bij de oorspronkelijke vervuilende productie, en nog een keer bij de schoonmaak. Criminaliteit die leidt tot meer beveiligingsbedrijven, meer sloten, meer alarmsystemen — het komt allemaal terecht in de plus-kolom.

Tegelijkertijd blijven veel zaken die onmiskenbaar waarde toevoegen aan een samenleving volledig buiten beeld. Onbetaalde mantelzorg, vrijwilligerswerk, opvoeding, huishoudelijke arbeid: allemaal economisch onzichtbaar. Een ouder die zelf voor de kinderen zorgt, draagt formeel niets bij aan het BBP; wordt diezelfde zorg uitbesteed aan een kinderdagverblijf, dan stijgt het BBP. De activiteit is grotendeels dezelfde, het effect op het cijfer is tegengesteld.

Boekhoudkundige fictie: wanneer het BBP dingen meetelt die er niet zijn

Naast wat het BBP wél meetelt maar misschien niet zou moeten meetellen, is er een tweede, technischer probleem: het BBP bevat posten die in de werkelijke economie helemaal niet als geldstroom bestaan. Het Nederlandse eigenwoningforfait is daarvan een sprekend voorbeeld.

Het idee achter het eigenwoningforfait is dat een eigenaar-bewoner geacht wordt zichzelf “huur” te betalen voor het wonen in zijn eigen huis. Die fictieve huur — een bedrag dat nooit van de ene rekening naar de andere gaat, dat door niemand wordt verdiend en door niemand wordt uitgegeven — wordt vervolgens opgeteld bij het nationaal inkomen. Statistisch gezien is daar iets voor te zeggen: huurders en kopers worden zo vergelijkbaar gemaakt. Maar het gevolg is wel dat een aanzienlijk deel van het BBP bestaat uit transacties die nooit hebben plaatsgevonden.

Iets soortgelijks geldt voor de toegerekende waarde van overheidsdiensten, voor schattingen van de informele economie en sinds 2014 zelfs — op Europees voorschrift — voor de geschatte omzet van prostitutie en drugshandel. Het BBP is daarmee deels een statistische constructie die los is komen te staan van de economie zoals burgers en bedrijven die dagelijks ervaren.

De gevolgen: wankele beleidsregels op een wankele basis

Als het BBP zelf al een vertekend beeld geeft, dan geldt dat per definitie ook voor alle kengetallen die als percentage van het BBP worden uitgedrukt. En dat zijn er veel — sommige met grote politieke consequenties.

Het bekendste voorbeeld zijn de regels van het Europese Stabiliteits- en Groeipact, dat in 1997 werd vastgelegd: het jaarlijkse begrotingstekort van een lidstaat mag niet hoger zijn dan 3% van het BBP, en de staatsschuld niet meer dan 60% van het BBP. Deze percentages worden vaak gepresenteerd alsof ze fundamentele economische wetmatigheden zijn, maar in werkelijkheid zijn ze niet meer dan een breuk waarvan zowel de teller als de noemer ter discussie staan. De noemer — het BBP — bevat zoals we zagen fictieve posten en telt schadelijke activiteit als positief mee. Dat betekent dat een land in zekere zin zijn schuldquote kan verbeteren door meer files, meer milieuschade of een hoger eigenwoningforfait, zonder dat er ook maar iets is veranderd aan de werkelijke economische draagkracht.

Hetzelfde geldt voor de NAVO-norm van 2% van het BBP voor defensie-uitgaven, voor doelstellingen rond ontwikkelingssamenwerking, en voor onderzoeks- en onderwijsuitgaven die als percentage van het BBP worden geformuleerd. Stuk voor stuk zijn het afspraken die hun ankerpunt ontlenen aan een grootheid waarvan de betekenis op zijn minst betwistbaar is.

Conclusie: tijd voor een rijker beeld

Het BBP is geen slecht instrument omdat het verkeerd is berekend, maar omdat het iets anders meet dan waarvoor we het inzetten. Kuznets zelf waarschuwde er al voor: een productiemaat is geen welvaartsmaat, en zeker geen welzijnsmaat. Door het BBP toch tot universele graadmeter te verheffen, hebben we een systeem opgebouwd waarin schadelijke activiteit als groei wordt geboekt, onbetaalde waardevolle arbeid onzichtbaar blijft, en bindende beleidsregels rusten op een fundament van deels fictieve cijfers.

Dat betekent niet dat het BBP de prullenbak in moet. Als ruwe indicator van economische activiteit heeft het zijn nut. Maar het zou niet langer alléén leidend mogen zijn. Initiatieven als de Monitor Brede Welvaart van het CBS en de Better Life Index van de OESO laten zien dat het kan: economische gezondheid meten zonder welzijn, leefomgeving en verdeling uit het oog te verliezen. Zolang we ons blijven blindstaren op één getal, blijven we beleid voeren op basis van een kaart waarop de helft van het landschap ontbreekt — en de andere helft soms is ingetekend op plaatsen waar in werkelijkheid niets te zien is.

Het idee dat je volledig op jezelf kunt staan, spreekt veel mensen aan. Onafhankelijk zijn, je eigen boontjes doppen, niemand nodig hebben. Maar hoe aantrekkelijk dat ook klinkt: in de moderne samenleving is het een illusie.
​​
Onze samenleving is simpelweg te complex om autarkisch te kunnen functioneren. Zelfs wie zo zelfstandig mogelijk wil leven, is afhankelijk van anderen. Van de boer die voedsel produceert, van de leraar die onderwijs geeft, van de arts die klaarstaat bij ziekte, van de ingenieur die zorgt voor drinkwater en elektriciteit. We hebben elkaar nodig, of we dat nu willen of niet.

​Samenleven is samenwerken

Omdat we elkaar nodig hebben, moeten we ook samenwerken. Die samenwerking gebeurt niet vanzelf. Ze vraagt om afspraken, om organisatie en om een manier om gezamenlijke belangen te behartigen. Door de geschiedenis heen hebben samenlevingen daar verschillende vormen voor gevonden. In moderne staten is die organisatievorm de overheid.
Het doel van die samenwerking is niet om het leven van mensen te bepalen, maar juist om een basis te creëren waarop burgers hun eigen leven kunnen opbouwen. Vrijheid bestaat niet in het luchtledige. Ze vraagt om voorwaarden die alleen gezamenlijk te realiseren zijn.

​Wat is die gezamenlijke basis?

In hedendaagse samenlevingen bestaat die basis ondermeer uit de volgende elementen:

• Bescherming tegen algemene levensrisico’s, zoals ouderdom, werkloosheid en ziekte

• Zorg voor veiligheid, zowel intern als extern

• Onderwijs, zodat mensen hun talenten kunnen ontwikkelen

• Infrastructuur, van wegen en spoor tot digitale netwerken

Dit zijn voorzieningen waarvan individueel organiseren onmogelijk of extreem inefficiënt zou zijn. Juist omdat iedereen er op een of andere manier van afhankelijk is, worden ze collectief geregeld.

Van burgers voor burgers

De gangbare organisatievorm voor deze collectieve basis is er één van burgers voor burgers. Dat is een cruciaal punt dat vaak uit beeld raakt. De overheid is geen externe macht die “boven” de samenleving hangt. Zij is de samenleving, georganiseerd.

Als we spreken over “de overheid”, bedoelen we het samenwerkingsverband waarin burgers via regels, instituties en democratische besluitvorming vastleggen hoe zij collectieve zaken willen regelen. Ambtenaren, politici, rechters en publieke instellingen voeren taken uit namens dat samenwerkingsverband. Ze staan er niet los van.
​
In die zin geldt: wij zijn de overheid.

​Verschillende rollen, één collectief

Dat betekent niet dat iedere burger dezelfde rol heeft. In een complexe samenleving is taakverdeling onvermijdelijk. Sommige burgers werken als uitvoerende partij binnen de overheid, bijvoorbeeld als ambtenaar, leraar of politieagent. Anderen vervullen een controlerende rol, via media, maatschappelijke organisaties of volksvertegenwoordiging. Iedereen participeert ook nog als kiezer en als belastingbetaler.
Die verschillen in betrokkenheid doen niets af aan het gezamenlijke karakter van het geheel. Net zoals niet elke voetballer in een team spits is, maar wél onderdeel van hetzelfde spel.

​De burger als klant?

Sinds enkele decennia is het populair geworden om burgers te beschouwen als klanten van de overheid. Overheidsdiensten moeten “klantgericht” zijn, beleid moet “efficiënt” en mensen moeten “waar voor hun geld” krijgen.

Op het eerste gezicht klinkt dat aantrekkelijk. Maar deze benadering kent een fundamenteel probleem. Ze benadrukt de tegenstelling tussen burger en overheid, alsof het om twee aparte partijen gaat die tegenover elkaar staan. De overheid levert iets, de burger betaalt en beoordeelt.
​
Daarmee raakt het gemeenschappelijke karakter van de samenwerking uit beeld. Solidariteit maakt plaats voor een voor wat hoort wat-mentaliteit. Ik betaal belasting, dus wat krijg ik daarvoor terug? Dat lijkt logisch, maar past slecht bij voorzieningen die juist gebaseerd zijn op wederzijdse afhankelijkheid en risico’s die we delen.

​Solidariteit is geen transactie

In een solidaire samenleving betaal je niet alleen voor wat je zelf nodig hebt, maar ook voor wat anderen nodig hebben — omdat jij morgen zelf die ander kunt zijn. Gezonde mensen betalen mee aan de zorg voor zieken. Werkenden dragen bij aan inkomensondersteuning voor wie tijdelijk zonder werk zit. Jongeren investeren via het onderwijs in de ouderen van morgen.
​
Dat is geen markttransactie, maar een collectieve afspraak. Wie de overheid louter als dienstverlener ziet, tast die basis aan.

​Wel: betrokkenheid en zeggenschap

Dat betekent niet dat burgers geen kritische rol mogen of moeten hebben. Integendeel. Een bekend adagium uit de tijd van de Amerikaanse onafhankelijkheid luidt: “no taxation without representation”. Wie bijdraagt, moet ook zeggenschap hebben.

Burgers moeten betrokken zijn bij de overheid, kunnen meebeslissen, controleren en ter verantwoording roepen. Democratie is geen luxe, maar een noodzakelijke voorwaarde voor collectieve samenwerking op deze schaal.
​
Maar betrokkenheid is iets anders dan consumentengedrag. Het gaat niet om tevreden klanten, maar om verantwoordelijke mede‑eigenaren van het publieke domein.

​Tot slot

De moderne samenleving kan niet zonder samenwerking. Die samenwerking vraagt om een overheid, niet als tegenstander van de burger, maar als uitdrukking van collectieve verantwoordelijkheid. Wanneer we dat besef verliezen en overheid en burger tegenover elkaar plaatsen, ondergraven we precies datgene wat ons in staat stelt vrij en zelfstandig te leven.

Een korte geschiedenis van de economische wetenschap

Wie economie zegt, zegt meestal meteen: Adam Smith. Hij wordt vaak gezien als de “vader” van het vakgebied. Maar het verhaal van de economische wetenschap begint eigenlijk eerder – en dat maakt uit, zeker nu we opnieuw nadenken over energie, geld en de grenzen van onze planeet.

In dit artikel neem ik je mee door de belangrijkste economische denkrichtingen van de afgelopen drie eeuwen. In eenvoudige taal, zonder wiskunde, zonder jargon. Want economie gaat in de kern over hoe we onze samenleving organiseren.

​De Physiocraten: welvaart komt uit de natuur

Voordat Adam Smith zijn beroemde Wealth of Nations schreef, waren er al denkers die probeerden te begrijpen waar welvaart vandaan komt. Deze groep wordt de Physiocraten genoemd. Een belangrijke naam is Richard Cantillon.
Zij geloofden dat land de bron van alle welvaart was — of beter gezegd: de natuur. Alles wat we eten, maken of bouwen komt uiteindelijk voort uit wat de natuur voortbrengt.
De moderne econoom Steve Keen zegt: als je “land” vervangt door natuur of zelfs energie, zie je dat de Physiocraten eigenlijk iets heel fundamenteels zagen. Zonder energie — menselijke arbeid, dierenkracht, zon, wind, brandstoffen — gebeurt er niets.

​Adam Smith en de klassieke economen: arbeid centraal

Adam Smith schoof de aandacht van ‘land’ naar arbeid. Volgens hem was arbeid de bron van alle rijkdom. Hij is bekend van ideeën als:

• de “onzichtbare hand” van de markt

• arbeidsdeling: door taken op te knippen word je productiever

• arbeid als fundament van waarde

Na Smith horen ook David Ricardo (comparatieve voordelen) en Karl Marx bij de zogenaamde klassieke economen. Zij schreven veel filosofischer en beschouwender dan de economen van nu.
Maar: door arbeid centraal te zetten, raakte iets anders uit beeld — de cruciale rol van energie en natuurlijke hulpbronnen.

​De neoklassieken: economie wordt wiskunde

In de tweede helft van de 19e eeuw ontstond een nieuwe school: de neoklassieke economie. Ingenieurs en wiskundigen gingen economische problemen formaliseren, in formules gieten.
Daarbij introduceerden ze:

• het idee van evenwicht: markten zouden vanzelf naar balans bewegen

• homo economicus: de mens als volledig rationele calculator

Ze wisten heus dat echte mensen niet zo zijn, en dat markten nooit echt in evenwicht zijn. Maar deze aannames maakten het mogelijk modellen te bouwen en te rekenen. En dat gaf de economie een wetenschappelijke uitstraling.

​Keynes: markten werken niet vanzelf

​Tijdens de Grote Depressie in de jaren ’30 stortten economieën wereldwijd in. De neoklassieke modellen konden dat niet verklaren.
John Maynard Keynes kon dat wel.
Hij stelde dat:

• markten niet vanzelf herstellen

• overheden actief moeten ingrijpen om de vraag op peil te houden

• dit kan via belastingen en vooral overheidsuitgaven

• de New Deal van Roosevelt een helder voorbeeld is

Keynes verklaarde waarom landen die actief geld uitgaven sneller uit de crisis kwamen dan landen die dat niet deden.

De tegenbeweging: Hayek, Friedman en de geboorte van het neoliberalisme

Na de Tweede Wereldoorlog vreesden sommige denkers dat te veel overheid zou leiden tot totalitaire regimes, zoals dat van de nazi’s of van Stalin.
Friedrich Hayek, die zelf uit nazi-Duitsland moest vluchten, pleitte daarom voor een samenleving met zo min mogelijk staatsinvloed. Milton Friedman deed dat op economisch gebied.
In 1947 richtten zij de Mont Pèlerin Society op — de broedplaats van wat later het neoliberalisme zou worden.
Hun hoofdlijn:

• markten weten het beter dan staten

• consumenten bepalen via hun aankopen hoe de samenleving eruitziet

• ongelijkheid werd niet als probleem gezien

• markten werden voorgesteld als neutraal en eerlijk (wat ze in de praktijk niet zijn)

In de jaren ’70 en ’80 kreeg hun visie wereldwijd de overhand.

​De terugkeer van de neoklassieken: de jaren ’70 en ’80

De oliecrises van de jaren 70 van de vorige eeuw veroorzaakten stagflatie: hoge inflatie én geen groei. De Keynesiaanse theorie kon dat niet goed verklaren.
Hierdoor kwamen de neoklassieke ideeën terug, nu in een nieuwe jas:
het neoliberalisme van Ronald Reagan en Margareth Thatcher.
Kenmerkend hiervoor:

• vertrouwen op markten

• terugdringen van de staat

• privatiseringen

• minder aandacht voor macht, ongelijkheid en onzekerheid

• het idee dat geld politiek neutraal zou zijn

Deze manier van denken domineert universiteiten en beleid tot op de dag van vandaag.

Ondertussen in de zijlijn: Post‑Keynesianen, plurale economie en MMT

Hoewel neoklassiek denken de boventoon voert, bestaan er alternatieve stromingen. De belangrijkste is het post‑Keynesianisme. Daaruit komt ook Modern Monetary Theory (MMT) voort.

De centrale vraag is: kan een staat die zijn eigen geld uitgeeft failliet gaan?

• Neoklassieken: ja, want de staat lijkt op een huishouden of bedrijf.

• MMT: nee, want een staat is de uitgever van geld, niet de gebruiker.

MMT kijkt naar het monetaire systeem via boekhoudkundige feiten. Bijvoorbeeld:

• Belasting financiert niet de staat; belasting zorgt voor waarde en vraag naar de munt.

• Een overheid die zijn eigen geld maakt, kan nooit zonder geld komen te zitten.

• De echte grenzen zijn inflatie en de fysieke capaciteit van de economie.

• Inflatie ontstaat niet door te veel geld, maar door hoe het wordt uitgegeven.

• Macht speelt een grote rol: sterke vakbonden → hogere lonen → meer kans op inflatie.

MMT benadrukt dat geld uit het niets ontstaat, maar dat de werkelijke economie (mensen, materialen, energie) wél grenzen kent.

Waarom doet dit ertoe?

Sinds de jaren ’80 worden staten bestuurd alsof het bedrijven zijn.
Met begrotingsdoelen, privatiseringen en — binnen de eurozone — een sterke beperking van wat staten monetair mogen doen.
Volgens denkers binnen MMT heeft dit samenlevingen verzwakt, ongelijkheid vergroot en de weg vrijgemaakt voor populisme. Niet omdat mensen “irrationeel” zijn, maar omdat beleid de economische ruimte te krap heeft gemaakt.
Veel van de economische elite ziet MMT daarom als bedreigend:
het maakt zichtbaar dat geld geen natuurwet is, maar een politieke keuze.

​Slot: een wetenschap die opnieuw moet leren kijken

De geschiedenis van de economie is geen rechte lijn richting “de waarheid”. Het is een verhaal van verschuivende ideeën — over natuur, arbeid, markten, macht en geld.
Wat opvalt: telkens wanneer een school te dominant werd, verdwenen belangrijke inzichten uit beeld.
En vaak komt pas veel later weer aan het licht wat we eerder al wisten.
Misschien is dat wel de belangrijkste les uit de economische geschiedenis:
wie zijn uitgangspunten te vanzelfsprekend vindt, ziet de werkelijkheid niet meer.

Inmiddels zien we hoe schadelijk het is geweest dat de economische wetenschap het begrip energie grotendeels heeft genegeerd. Terwijl álle productie — van landbouw tot industrie, van transport tot digitale diensten — draait op energie, deden veel economische modellen alsof groei uitsluitend voortkomt uit arbeid, kapitaal of “efficiënte markten”. Het resultaat zien we vandaag: uitgeputte ecosystemen, klimaatverandering en een economie die structureel meer vraagt van de natuur dan zij kan leveren.
Ook de begrippen homo economicus en evenwicht, ooit geïntroduceerd als handige denkmodellen om (toen nog handmatige) wiskundige berekeningen te kunnen maken, zijn gaandeweg behandeld alsof ze beschrijvingen van de echte wereld waren — of zelfs normen waar de werkelijkheid zich maar aan moest aanpassen. Daarmee zijn we uit het oog verloren dat echte mensen geen perfecte rekenmachines zijn, en dat markten geen serene evenwichten zoeken, maar dynamische, door macht en instituties gevormde systemen zijn.

De uitdaging voor de economische wetenschap — én voor beleid — is daarom om opnieuw te erkennen dat modellen hulpmiddelen zijn, geen natuurwetten. Dat de economie diep verweven is met energie en natuur. En dat echte vooruitgang pas begint wanneer we onze aannames durven herzien.

Aken is onlosmakelijk verbonden met Karel de Grote. Vanuit deze stad bestuurde hij zijn immense rijk, dat na de val van het Romeinse Rijk de eerste grote poging vormde om Europa weer als één geheel te organiseren.

​Vele eeuwen en oorlogen later lag die Europese eenheid na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog opnieuw aan gruzelementen.

​De behoefte aan vrede en samenwerking was groter dan ooit. In dat licht wordt Karel de Grote vaak gezien als een inspiratiebron voor de moderne Europese integratie.

De Karel de Grote-prijs

In 1950 stelde de stad Aken de Karel de Grote-prijs in. Die wordt jaarlijks uitgereikt aan personen (of soms instituties) die zich op bijzondere wijze hebben ingezet voor de Europese samenwerking.
​
Bekende ontvangers zijn onder meer:

• Jean Monnet, de geestelijk vader van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (de voorloper van de EU);

• George C. Marshall, initiatiefnemer van het Marshallplan — dat niet alleen tot wederopbouw leidde, maar ook Europese samenwerking stimuleerde;

• De euro zelf, vertegenwoordigd door Wim Duisenberg, de eerste president van de Europese Centrale Bank (ECB).

​2026: Mario Draghi

In 2026 gaat de prijs naar Mario Draghi. Een belangrijke reden daarvoor is zijn optreden tijdens de grote financiële crisis binnen de eurozone in 2012. Draghi was destijds president van de ECB en sprak de inmiddels beroemde woorden: “Whatever it takes.” Daarmee gaf hij te kennen dat de ECB alles zou doen om de euro te redden.

​Een systeem onder druk

De crisis liet zien dat het economische bouwwerk van de EU kwetsbaarder was dan gedacht. De samenleving was in de decennia ervoor sterk “gefinancialiseerd”: financiële markten en banken waren complexer en groter geworden, en daardoor instabiel. Toen in 2008 de wereldwijde crisis uitbrak, schoot Europa tekort. Eigen regels rondom de euro beperkten de mogelijkheden om snel in te grijpen. Wat begon als een bankencrisis mondde uit in een existentiële eurocrisis. Het voortbestaan van de munt stond op het spel.
​
Onder leiding van Draghi besloot de ECB daarom om buiten de traditionele kaders te treden. De bank ging grootschalig staatsobligaties opkopen om de rentes te drukken en de markten te stabiliseren. Later volgden nog meer ongebruikelijke maatregelen om de Europese economie te ondersteunen.

​Draghi’s dankwoord

Een interessant moment in Draghis dankwoord was zijn opmerking: “We have to overcome our self‑inflicted weaknesses.” Die formulering zegt veel. Draghi benoemt niet expliciet waar de grote mankementen van het eurostelsel precies zitten, maar het is duidelijk dat hij ze ziet. Zijn woorden suggereren dat de zwaktes van Europa niet van buiten komen, maar het gevolg zijn van keuzes die Europa zelf heeft gemaakt: een munt zonder volledig economisch en politiek fundament, regels die vooral bedoeld waren om politieke compromissen te bezegelen, en een gebrek aan gezamenlijke instrumenten om echte klappen op te vangen. Draghi wijst er niet rechtstreeks op — misschien bewust, om het politiek draaglijk te houden — maar zijn boodschap is helder voor wie luisteren wil: In 2012 redde Europa de euro dankzij uitzonderlijke improvisatie, niet dankzij de stevigheid van het systeem zelf. Het is hoog tijd om nu wel een goed fundament te bouwen.

Een ongemakkelijke conclusie

​De gebeurtenissen sinds 2008 maken één ding duidelijk: het officiële regelboek rondom de euro is niet sterk genoeg om grote economische schokken op te vangen. Toch blijft de EU grotendeels doormodderen. Er is weinig politieke bereidheid om de fundamenten van het eurogebouw eens grondig te evalueren — laat staan om te verbouwen.

Dit is de titel van een video van J.D. Alt. Daarin geeft hij in 30 minuten een illustratieve weergave van werking van onze economie. Stapsgewijs laat hij zien dat de hoe er in het algemeen wordt gedacht over de economie niet juist is en vervangt dat door de juiste zienswijze. Het laat ook de potentie zien van dit systeem, maar dan moeten we het wel eerst begrijpen.

In deze post vertel ik zijn verhaal in mijn eigen woorden, gebruikmakend van zijn illustraties.

J.D. Alt begint het verhaal met de afschaffing van de gouden standaard in 1971. Tot die tijd gold er in de meeste westerse landen de regel dat de hoeveelheid geld in relatie moest staan met de hoeveelheid goud (soms ook zilver) in de kluizen van de centrale banken, omdat bankbiljetten ingewisseld konden worden voor goud. Vanaf 1946 was dat georganiseerd middels het stelsel van Bretton-Woods, waarbij de Amerikaanse dollar inwisselbaar was voor goud en de valuta van andere westerse landen in een vaste verhouding stonden tot de dollar.
President Nixon schafte dit in 1971 af. Vanaf dat moment hebben we het z.g. fiduciaire geldsystem (fiatgeld). Staten kunnen in theorie ongelimiteerd geld creëren. Dit had gek genoeg geen invloed op de regels en procedures rondom geld. De oude normen en conventies uit de gouden standaard bleven van kracht, maar hadden geen rationele koppeling meer met de echte wereld van fiatgeld.
​
Dit plaatje geeft de heersende overtuigingen weer:

Dit komt erop neer dat het geld dat de regering kan besteden afkomstig is van de private sector via belastingen en staatsleningen. De maximale hoeveelheid is afhankelijk van de omvang van de private sector. Dit beperkt de handelingsvrijheid van de regering. Als de private sector niet meer voldoende heeft om te verstrekken aan de regering, moet deze gaan lenen in het buitenland.

Maar klopt beeld dit wel?
We moeten ons realiseren dat wat de regering uitgeeft weer terugkomt in de private sector.

En hoe komt de private sector aan zijn geld? De staat is immers de enige die geld mag drukken. Een ander die dat doet zal worden vervolgd wegens valsmunterij.
NB De geldscheppende rol van banken wordt straks nog besproken.

De werkelijkheid is dat het geld eerst door de staat wordt gecreëerd en pas daarna in de private sector gebruikt kan worden. Voordat de regering het gecreëerde geld kan uitgeven aan publieke doelen moet de private sector bereid zijn om dat geld te accepteren in ruil voor producten en diensten. Dat is de belangrijkste doelstelling van belastingen. De staat heeft een belastingplicht ingesteld. Burgers en bedrijven moeten aan geld (in de door de staat bepaalde munteenheid) zien te komen om hun belastingplicht te voldoen. Dit geld gaat daardoor ook tussen burgers en bedrijven onderling gebruikt worden voor onderlinge transacties.
Het geld dat door de staat is gecreëerd en in de private sector in omloop is gebracht kun je opvatten als een tegoedbon waarmee iemand zijn belastingplicht kan voldoen.

Vergelijk het maar met de bon voor een gratis pizza. 'Mario' heeft in zijn buurt briefjes door de brievenbussen gedaan waarmee zijn buurtgenoten een gratis pizza kunnen komen halen. Zodra iemand zijn briefje inlevert in ruil voor een pizza gooit 'Mario' het briefje in de prullenbak, of de pizza-oven - in elk geval wordt het vernietigd. Zo is het ook met het geld dat de staat terugontvangt via de belastingen. Dat wordt vernietigd.

Naast ervoor zorgdragen dat het door de staat uitgegeven geld wordt geaccepteerd door de private sector heeft het nog meer doeleinden: Een andere is om te zorgen dat er niet teveel geld in omloop is, iets dat zou kunnen leiden tot inflatie. Het onttrekken van geld uit de private sector door middel van gerichte belastingen kan de vraag naar schaarse middelen verminderen, en daarmee het gevaar van prijsopdrijving en inflatie.
Overigens is niet iedere prijsstijging het gevolg van te veel geld in omloop. Ook (plotselinge) verstoringen in de aanvoer van grondstoffen leiden tot hogere prijzen. Vooral als het grondstoffen zijn die veel gebruikt worden bij de productie van andere producten en diensten. Dit hebben we gezien met de oorlog in Oekraïne die geleid heeft tot hogere gasprijzen.

Geldschepping gebeurt niet alleen door de staat maar ook door banken - instellingen die daartoe van de staat een banklicentie hebben gekregen. Geldschepping door banken gebeurt door het verstrekken van leningen. Op het moment dat een lening wordt verstrekt ontstaan 2 dingen: een schuld van de lener aan de bank en een tegoed voor de lener bij die bank. Deze geldschepping wordt teniet gedaan zodra de lening wordt afgelost.

We hebben nu gezien dat de staat dankzij het fiduciaire geldsystem zelf het geld creëert om producten en diensten in de private sector te verwerven. Dus waarom zou de staat nog steeds geld moeten lenen? In het verleden leenden koningen geld van rijke kooplieden om oorlogen te kunnen voeren. En onder de gouden standaard was het nodig om de hoeveelheid geld in de samenleving gelijk te laten lopen met de hoeveelheid goud (en/of zilver). Met de afschaffing van de gouden standaard is die reden komen te vervallen. Staatsleningen (obligaties) bestaan nog steeds. Maar deze dienen tegenwoordig een ander doel en het is voor een goed begrip van de economie belangrijk dat we inzien wat dat doel is.
Staatsobligaties bieden een spaarmogelijkheid. De private sector kan in ruil voor rente normaal geld omruilen voor een speciale vorm van geld: staatsobligaties. Na de afgesproken periode wordt het geld weer uitgekeerd.

Het geld dat besteed wordt aan staatsobligaties verdwijnt dus gedurende een bepaalde periode uit de private sector. Gedurende die periode ontvangt de private sector van de staat rente. Voor de private sector zijn staatsobligaties een spaarmogelijkheid - voor de staat zijn ze naast belastingen een tweede mogelijkheid om (tijdelijk) geld uit omloop te halen. Zie ook mijn artikel over de Amerikaanse Warbonds in de Tweede Wereldoorlog.
Je hebt waarschijnlijk al opgemerkt dat er niks de bak van de regering ("FG") instroomt - alleen maar uit. Dat is ook niet nodig want zoals gezegd creëert de staat zelf het geld dat ze wil besteden. De regering heeft dus geen bak met geld maar een geldcreatiemachine.

Met datgene wat de regering aanschaft in de private sector creëert ze collectieve producten en diensten, zoals wegen en bruggen, scholen en ziekenhuizen, etc. Dit komt de inwoners van de staat ten goede en stimuleert de private sector.

Tenslotte iets over terminologie. Woorden doen er immers toe. Doordat we de economie niet goed begrijpen zijn we geneigd om woorden te gebruiken die een negatieve bijsmaak hebben, zoals 'begrotingstekort' en 'staatsschuld'. Maar eigenlijk zijn dat niet de juiste woorden. We moeten ze vervangen door iets positiefs waarmee de potentie van het economische systeem tot uiting wordt gebracht.

We zijn eraan gewend om te spreken over 'begrotingstekort' als de regering in een jaar meer geld uitgeeft dan ze via belastingen terugontvangt. We zijn zo gebrand op dat 'tekort' dat we niet meer zien dat het gevolg ervan is dat we in de private sector meer te besteden hebben. Dus in plaats van te spreken over 'begrotingstekort' is het beter om dit 'bestedingsresultaat', 'bestedingspotentie' of 'potentieel bestedingsresultaat' te noemen.
Hierboven hebben we al gesproken over staatsobligaties. In de alledaagse wereld worden deze nog steeds gezien als staatsleningen. Je kunt nu inzien dat het helemaal geen lening is maar een rentegevende spaarpot. In plaats van 'staatsschuld' zouden we - in navolging van Stephanie Kelton - over 'nationale spaarreserve' moeten spreken.

Oproep aan de lezer: heb je nog betere termen om te gebruiken, laat me dat vooral weten met een commentaar op deze post.

Boekbespreking

Dit compacte boekje (ongeveer 100 pagina’s) uit 2019 legt op een heldere manier uit hoe een economie werkt. De auteur doet dit aan de hand van een interessant gedachtenexperiment: stel je voor dat 1000 schipbreukelingen stranden op een onbewoond eiland en samen een goed functionerende economie opbouwen

Twee systemen: privé en publiek

Ballinger onderscheidt twee economische systemen die samen een evenwicht vormen:

1. Systeem 1 – het horizontale systeem
   Dit gaat over alle transacties tussen de eilandbewoners onderling. Denk aan het ruilen van vis of het investeren in gereedschap, zoals een visnet om meer vis te vangen. Dit noemen wij de private sector.

2. Systeem 2 – het verticale systeem
   Dit betreft alles wat de gemeenschap als geheel doet. Bijvoorbeeld het aanleggen van een weg of het bouwen en onderhouden van een school. Deze activiteiten komen iedereen ten goede en versterken ook de private sector. Dit noemen wij de publieke sector.

Voor beide systemen is een vorm van geld nodig om transacties te verrekenen. Dat kan in verschillende munteenheden, maar meestal gebruikt men dezelfde rekeneenheid.

​Hoe werken deze systemen samen?

​De auteur legt uit hoe je de samenwerking tussen beide sectoren kunt optimaliseren. Belangrijk is dat er geen verspilling van middelen plaatsvindt. Werkloosheid ziet hij als verspilling: mensen die niets doen terwijl er werk is.
Zijn oplossing? Automatische stabilisatoren: als er in de private sector geen werk is, kunnen mensen tijdelijk aan de slag in de publieke sector. Zo blijft iedereen bijdragen aan de economie.

​Vergelijking met de echte wereld

Ballinger vergelijkt het eilandexperiment met onze werkelijkheid:

• Beide systemen bestaan ook in het echt: de private en publieke sector.

• De echte wereld is veel complexer – vaak onnodig complex.

En helaas werkt onze economie niet zo efficiënt als op het eiland. Waarom niet? De auteur noemt twee belangrijke oorzaken:

1. Een te grote financiële sector
   In zijn woorden:
   “In the real world we allow the finance sector to be much larger than is efficient, with everything beyond its maximum size reducing rather than raising wellbeing.”
   Hij bedoelt dat veel financiële innovaties vooral een kleine groep bevoordelen en het systeem ondoorzichtig maken. Banken zouden zich moeten beperken tot het financieren van productieve activiteiten en het betalingsverkeer.

2. Onbegrip over het publieke systeem
   Op het eiland snapt iedereen hoe het publieke systeem werkt. In de echte wereld niet. Ons systeem is in duizenden jaren organisch gegroeid, zonder plan. Daardoor is het ingewikkeld en geeft het ruimte voor misverstanden.

​De grootste misvatting: staatsschuld

​Veel mensen denken dat staatsobligaties een probleem zijn omdat ze een schuld voorstellen. Ballinger legt uit dat dit niet klopt. Het geldsysteem van de overheid is in feite een boekhouding om publieke projecten te organiseren. Het gaat niet om geldtekort, maar om de beschikbaarheid van middelen en tijd. Geld is slechts een instrument om die middelen uit de private sector vrij te maken voor het algemeen nut.

​Waarom dit boek belangrijk is

Ons huidige economische systeem is het resultaat van eeuwenlange groei en aanpassingen, vanaf de eerste steden in het Midden-Oosten tot nu. Het is nooit ontworpen, maar gegroeid – en daardoor zitten er nog steeds verouderde elementen in. Denk aan staatsobligaties, die ooit dienden om oorlogen te financieren, maar nu een heel andere rol hebben.
Voor een goed gebruik van onze beperkte middelen en een gezonde democratische besluitvorming is het cruciaal dat we blijven uitleggen wat economie in de kern is. Dit boekje doet dat op een uitstekende manier.