Na het terugtreden van Keir Starmer staat het VK nu aan de vooravond van opnieuw een nieuwe premier. Het ziet ernaar uit dat het Andy Burnham wordt, de populaire Labour burgemeester van Manchester die onlangs een zetel in het parlement heeft verworven. Hij zou, als hij komt, de zevende premier in 10 jaar tijd worden. Zou hij daadwerkelijk het VK weer op de rails kunnen krijgen? Kan hij de economie en publieke voorzieningen daadwerkelijk verbeteren en daarmee het levenspeil van de bevolking verhogen? Velen hebben het beloofd. Velen hebben het geprobeerd. En allen mislukten daarin. Ook al kwamen de premiers uit verschillende politieke kampen, ze verschilden niet wezenlijk in hun visie over de economie. Ze vertelden allemaal hetzelfde verhaal, namelijk dat

• De regering zelf geen geld heeft;

• De overheidsuitgaven afhankelijk zijn van belastinginkomsten;

• Tekorten gevaarlijk zijn;

• Staatsschuld een zware last is voor de toekomst van het land;

• Financiële markten moeten worden gerustgesteld;

• Groei het antwoord is op vrijwel elk probleem.

Het daaruit voortvloeiende beleid was dan ook niet echt verschillend. De gevolgen zijn duidelijk. De gezondheidszorg en het onderwijs brokkelen af. Infrastructuur wordt onvoldoende onderhouden en vernieuwd. Ongelijkheid is toegenomen. Kansen op passende woonruimte zijn afgenomen. Meer mensen zijn afhankelijk van voedselbanken.

Gaat Andy Burnham het anders doen? Ik denk het niet. Dat zou pas kunnen als zijn opvattingen over de werking van de economie echt wezenlijk anders zijn. Maar daar ziet het niet echt naar uit.

Is het VK hier uniek in? Helaas niet. Het is opvallend hoezeer verschillende Europese landen - en waarschijnlijk ook landen daarbuiten - met dezelfde problemen kampen. Nummer 1 is natuurlijk het veranderende klimaat - dat houdt zich niet aan landsgrenzen. Maar ook andere problemen kun je gerust universeel noemen. Overal hebben jongeren moeite met het vinden van een woning. Gezondheidszorg en onderwijs staan onder druk, ongelijkheid groeit en maatschappelijke samenhang brokkelt af.

Er heerst overal dezelfde visie op de werking van de economie. De kern daarvan wordt te weinig ter discussie gesteld. Laat staan dat er wezenlijke ruimte komt voor echte verandering.

Vanaf de jaren 1980 heeft zich in het denken van rechts tot links een diepe overtuiging post gevat dat

• Marktwerking goed is;

• De overheid zelf het grote probleem is;

• Openbare voorzieningen inherent inefficiënt zijn;

• Belastingen een last zijn voor de maatschappij;

• Het economische succes kan worden afgemeten aan de groei van het BBP.

Dit is het denkraam dat het beleid al decennia stuurt. De vraag is: klopt dit raam eigenlijk wel?

De laatste jaren worden er weliswaar meer kanttekeningen bij geplaatst. Zo is menigeen teruggekomen op het aanvankelijke enthousiasme voor privatisering van nutsvoorzieningen. Toch wordt de kern ervan naar mijn oordeel te weinig bevraagd en durven politieke partijen te weinig van die koers af te wijken.

Als je doet wat je deed, krijg je wat je kreeg. Meer van hetzelfde dus en een verdere aftakeling van onze maatschappij.

Maar hoe moet het dan anders? Moeten we het kapitalisme dan radicaal afzweren? De geschiedenis van de Sovjet-Unie suggereert dat dat geen werkbaar alternatief is. Of wijst China juist op een ander model? En hoe serieus moeten we libertaire alternatieven zoals Bitcoin nemen?

Nee - al valt van al deze modellen wel iets te leren. Maar laten we eerst leren hoe ons eigen model werkt. Een goed begrip van de werking van de financieel-economische processen van de staat geeft zicht op de mogelijkheden om de tot nog toe onbenutte capaciteiten in onze economie in te zetten ten behoeve van een florerende, eerlijke en duurzame maatschappij.

Een onmisbare bron hiervoor is de Moderne Monetaire Theorie (MMT). Deze stroming van de zogenoemde Post-Keynesiaanse economische wetenschap onderzoekt op empirische wijze hoe de staat uitgaven doet en het mogelijk maakt dat de capaciteiten van haar burgers worden ingezet ten behoeve van publieke voorzieningen die de basis vormen voor een florerende samenleving. En zij leert dat serieuze bedenkingen zijn te maken bij wat men sinds de jaren 1980 als waarheid heeft aangenomen.

Een van de belangrijkste lessen is dat de staat zelf geld creëert. Dat gebeurt door het uit te geven aan bijvoorbeeld de mensen en middelen die nodig zijn voor het bouwen van een school. Op dat moment creëert de centrale bank de daarvoor benodigde centrale bankreserves en komt het geld via de aangesloten banken bij de beoogde ontvangers. Deze gebruiken het voor transacties met andere burgers en voor het doen van belastingbetalingen. De belastingbetaling verloopt via de omgekeerde weg en leidt tot vernietiging van centrale bankreserves.

Dit betekent dat belastinginkomsten niet nodig zijn voor het kunnen doen van uitgaven door de staat. Geld is dus geen beperking voor de staat om te investeren in de verbetering van de maatschappij. Maar dit betekent niet dat de staat onbeperkt geld kan uitgeven. De echte beperking ligt niet in geld, maar in de beschikbaarheid van mensen, materialen, kennis en ecologische ruimte. Als er niet genoeg bakstenen zijn voor de school die gebouwd moet worden dan is het niet verstandig om andere afnemers van die stenen uit de markt te drukken door de prijs op te voeren.

Het is zeer de moeite waard om deze en andere lessen van MMT ter harte te nemen als we verbetering van onze maatschappij echt serieus nemen.

De vraag is dus niet zozeer wie de volgende premier wordt, maar welk verhaal hij durft te vertellen. Zolang politici vasthouden aan aannames die niet of slechts ten dele kloppen, zullen de uitkomsten hetzelfde blijven. Werkelijke verandering begint bij een beter begrip van hoe onze economie werkt — en bij de bereidheid om daar consequenties aan te verbinden. Pas dan ontstaat ruimte voor beleid dat niet wordt begrensd door financiën, maar door de werkelijke grenzen van onze samenleving: mensen, middelen en de planeet.

In bijna elk economieboek staat hetzelfde verhaal: ooit leefden we in dorpen waar we spullen ruilden – 40 kippen voor een koe. Omdat dat onhandig was, vonden we geld uit. Maar volgens antropoloog David Graeber is dit verhaal een fabeltje. In werkelijkheid begon geld niet met ruilhandel, maar met schuld en geweld.

In de standaard economische leerboeken wordt de geschiedenis van geld gepresenteerd als een logische evolutie: eerst was er ruilhandel, toen kwam geld (meestal goud), en pas veel later ontstond krediet. Antropologen proberen echter al 200 jaar een samenleving te vinden waar dit “kippen-voor-koeien”-model de basis van de dagelijkse economie vormt. Hun conclusie? Dergelijke samenlevingen bestaan niet en hebben nooit bestaan.

De buren-economie: In het begin was er schuld

In een kleine gemeenschap gaan mensen niet met een kip onder de arm naar de buurman voor een zak graan om de transactie direct ‘glad’ te strijken. Waarom zouden ze? Ze zijn buren en zien elkaar morgen weer. Als jij een koe nodig hebt, geeft je buurman je die koe. Je staat dan bij hem in het krijt; je bent hem er “eentje schuldig”.

Geld is volgens Graeber in essentie niets anders dan een overdraagbare belofte. In vroege samenlevingen waren deze beloften vaak vaag en sociaal. Het exact kwantificeren van deze beloften – één koe is precies zoveel graan waard – gebeurde meestal niet uit vriendelijkheid, maar in situaties van conflict en geweld. Bijvoorbeeld wanneer er een boete betaald moest worden voor een verwonding of een belediging. In dergelijke gevallen was een precieze rekeneenheid essentieel om bloedwraak te voorkomen.

De omgekeerde volgorde

De werkelijke geschiedenis van geld is volgens Graeber precies omgekeerd aan wat we op school leren: Krediet kwam eerst, daarna pas fysiek geld.

Al rond 3500 v.Chr. zien we in Mesopotamië complexe kredietsystemen. Mensen gebruikten zilver als rekeneenheid om schulden te nomineren, maar het zilver zelf veranderde zelden van eigenaar bij dagelijkse aankopen; men hield simpelweg een overzicht bij, bijvoorbeeld op een kleitablet. Omdat deze schulden bij slechte oogsten vaak onhoudbaar werden, riepen koningen regelmatig een “Jubileum” uit: een totale kwijtschelding van consumentenschulden om de sociale orde te herstellen.

Munten: Uitgevonden voor de oorlog

Fysieke munten verschijnen pas veel later, rond 600 v.Chr., en hun oorsprong is militair. Goud en zilver zijn ideaal voor soldaten: het is anoniem, deelbaar en – in tegenstelling tot een kredietwaardige belofte van een verre buur – kun je het fysiek meenemen en stelen.

Overheden voerden belastingen in om een markt voor deze munten te creëren. Door te eisen dat burgers belasting betaalden in de munten die de koning aan zijn soldaten gaf, dwongen zij de bevolking om de legers te voorzien van voedsel en goederen in ruil voor dat metaal. Markten zijn historisch gezien vaak een bijproduct van militaire operaties, gefaciliteerd door de staat.

Geld als sociale afspraak

In 1971 maakte VS president Nixon een eind aan het sinds 1946 bestaande Bretton-Woods systeem waarbij de valuta van de westerse landen gekoppeld waren aan de Amerikaanse dollar en deze gekoppeld was aan goud. Sinds 1971 leven we weer in een tijdperk van “fiatgeld”, waarbij de waarde van ons geld niet meer aan goud gekoppeld is. Graeber wijst erop dat we in eerdere periodes van fiatgeld (zoals de Middeleeuwen) altijd mechanismen hadden om debiteuren te beschermen, zoals wetten tegen woekerrente of periodieke schuldenkwijtschelding.

Vandaag de dag doen we het tegenovergestelde: we hebben instellingen zoals het IMF die er alles aan doen om ervoor te zorgen dat schuldeisers altijd betaald krijgen, wat leidt tot een wereldwijde schuldenval.

Graeber’s belangrijkste les is dat geld een sociale belofte is die we aan elkaar doen. Als de omstandigheden veranderen, kunnen die beloften opnieuw worden onderhandeld. In een echte democratie zouden wij als samenleving zelf moeten kunnen beslissen welke beloften we houden en welke we herstructureren.

David Graeber (1961–2020) was een vooraanstaande Amerikaanse antropoloog en auteur die wereldwijd bekendheid verwierf door zijn kritische analyses van economische systemen en sociale hiërarchieën. In de bronnen beschrijft hij zichzelf als een antropoloog met een “professionele ergernis” over de manier waarop standaard economieboeken de geschiedenis van geld onjuist presenteren als een logisch gevolg van ruilhandel.

De volgende kernpunten uit zijn werk en leven komen naar voren in de bronnen:

• Veldwerk en Onderzoek: Graeber voerde antropologisch onderzoek uit in onder andere Madagaskar. Hij gebruikte zijn observaties daar om aan te tonen hoe koloniale overheden belastingen gebruikten als een instrument om kunstmatige markten te creëren en de bevolking te dwingen voor het koloniale apparaat te werken.

• Visie op Geld en Schuld: Zijn bekendste werk, waarnaar in de bronnen wordt verwezen, is Debt: The First 5,000 Years. Hierin zet hij uiteen dat geld niet begon met ruilhandel, maar als een sociale belofte of schuld (een “IOU”) die vaak nauw verbonden was met geweld, oorlog en staatsvorming.

• Activisme: Graeber was nauw betrokken bij de sociale bewegingen die ontstonden na de financiële crisis van 2008. Hij pleitte voor een democratisch debat over welke schulden we als samenleving moeten nakomen en welke we moeten kwijtschelden, vergelijkbaar met de historische “Clean Slates” in het oude Mesopotamië.

Tot aan zijn plotselinge overlijden in 2020 was hij professor in de antropologie aan de London School of Economics. Naast zijn werk over schuld schreef hij de bestseller Bullshit Jobs, waarin hij de zinloosheid van veel moderne banen analyseerde.

Dit artikel is tot stand gekomen met hulp van AI voor het verwerken van het transcript van de lezing die David Graeber over dit onderwerp gehouden heeft.

Bron: Where Did Money REALLY Come From?

Er is nog zoveel te doen om onze samenleving te verbeteren. Of het nu gaat om de aanpak van de klimaatcrisis, het oplossen van het tekort aan woonvoorzieningen, het bevorderen van sociale gelijkheid, of het investeren in onderwijs en openbaar vervoer; de lijst met noodzakelijke investeringen is lang. Toch zien we dat regeringen vaak op hun handen blijven zitten. De reden die zij steevast aanvoeren voor hun terughoudendheid? “Er is simpelweg geen geld voor”.

Deze uitspraak gaat echter uit van een fundamenteel verkeerde visie op hoe de economie van een land werkt.

De staat is geen huishouden

De grootste denkfout is dat we de staat zien als een huishouden dat eerst geld moet verdienen (belastingen innen) voordat het iets kan uitgeven. In werkelijkheid heeft de staat een totaal andere rol: het is de schepper van het geld, terwijl burgers en bedrijven de gebruikers ervan zijn.

De staat brengt geld in omloop door uitgaven te doen. Burgers hebben dit geld nodig om hun belastingen te kunnen betalen en gebruiken het restant voor hun onderlinge handel. Dit betekent dat overheidsuitgaven altijd voorafgaan aan belastinginkomsten.

De wet van de communicerende vaten

Wanneer de overheid minder belastingen int dan zij uitgeeft, ontstaat er een tekort op de overheidsbalans. Maar op macroniveau is dit tekort precies gelijk aan het overschot voor de private sector (de burgers en bedrijven). Omgekeerd geldt: als de staat een overschot nastreeft door te bezuinigen, onttrekt zij geld aan de economie en dwingt zij de private sector in de schulden.

In een moderne economie kijken we echter niet alleen naar de publieke en private sector. Er is een cruciale derde speler: het buitenland (de handelsbalans tussen import en export). Deze drie sectoren gedragen zich als communicerende vaten:

1. De publieke sector (de overheid)

2. De private sector (huishoudens en bedrijven)

3. De buitenlandse sector (export minus import)

Hun gezamenlijke saldo is altijd nul. Als de balans in de ene sector verandert, is er onvermijdelijk een tegengestelde reactie in de andere sectoren.

De weeffout van de Maastricht-richtlijnen

Binnen de Europese Unie hebben we strikte limieten gesteld aan het maximale begrotingstekort en de staatsschuld (de bekende Maastricht-regels uit 1992). Het probleem is dat deze regels blind zijn voor de werking van de communicerende vaten en de handelsbalansen binnen de EU.

Er wordt bijvoorbeeld vaak beschuldigend gewezen naar de hoge Franse staatsschuld, terwijl men wegkijkt van het enorme handelsoverschot van Duitsland. Deze twee zaken hangen onlosmakelijk met elkaar samen. Duitsland heeft jarenlang een politiek van loonmatiging gevoerd, waardoor Duitse producten relatief goedkoop werden en de export werd bevorderd. En omdat de eigen burgers door die lage lonen minder konden consumeren, moesten de geproduceerde goederen wel in het buitenland (zoals Frankrijk) worden verkocht.

Tijd om het Europese huis af te maken

Eenzijdige afspraken over tekortcijfers en schulden zijn niet langer houdbaar als we de Europese economie als geheel willen laten floreren. De huidige regels ondermijnen de solidariteit en stabiliteit van de EU. Het verlaagt de levensstandaard door loonmatiging en drijft andere landen onnodig in de schulden.

De afspraken die in 1992 in Maastricht zijn gemaakt, waren verre van ideaal en verre van compleet. Om de grote uitdagingen van deze tijd — van klimaat tot wonen — aan te kunnen, moeten we stoppen met het besturen van de economie met één hand op de rug gebonden. We hebben een geavanceerder raamwerk nodig dat de economie als een samenhangend geheel ziet. Het is tijd om het Europese huis eindelijk af te bouwen.

In een column in Trouw geeft filosoof, jurist en schrijver Jurriën Hamer zijn mening over de stokpaardjes en heilige huisjes van de VVD die op het onlangs gehouden partijcongres wederom bevestigd werden. Over het algemeen ben ik het erg met Jurriën Hamer eens en ook zeker met de strekking van deze column dat de VVD de toekomst van Nederland ondermijnt. Overigens doet D66 daar lekker aan mee (#VVD-light).

Maar ik wil Hamer en de lezers toch graag wijzen op een grote valkuil. Het klopt dat politici steeds beweren dat ‘je het geld eerst moet verdienen voordat je het kunt uitgeven’. Overigens zijn het niet alleen politici van VVD-huize. Bijna iedereen, van rechts tot links, neemt dit voor zoete koek aan. En ondanks de kanttekeningen die Hamer erbij plaatst, gaat hij ook mee in het frame van de staat als huishouden. Als ik een nieuwe auto wil kopen, dan moet ik inderdaad eerst voor het geld zorgen. Dat kan door er eerst voor te sparen, of door het te lenen en dat geld later terug te betalen. Dit geldt voor jou en mij en ook voor een bedrijf - maar niet voor de staat!

De staat heeft een andere positie en rol in onze economie. De staat creëert zelf zijn geld, zodra deze het geld uitgeeft. Geld dat wordt terugontvangen (bijvoorbeeld via belastingen) verdwijnt. De staat kan dan ook niet sparen - het heeft geen spaarrekening waar het geld opzij zet voor slechte tijden of nieuwe investeringen. Omdat de staat zelf geld maakt hoeft deze dus ook geen geld te lenen. Waarom zou die?

Huh?

Ja, dat snap ik. Dit is inderdaad een hele andere manier van kijken. Wetenschappers van de Moderne Monetaire Theorie (MMT) laten op empirische wijze zien dat dit wel degelijk de juiste zienswijze is.

In de jaren 1990 was het hedgefundmanager Warren Mosler die als eerste deze ideeën begon te delen binnen de wetenschappelijke wereld. Het duurde even voordat deze ideeën voet aan de grond kregen. Econoom Stephanie Kelton, toen nog Stephanie Bell geheten, kon het zich ook niet voorstellen. Ze ging op onderzoek uit met de vraag ‘financieren belastingen en staatsobligaties de overheid?’ (Do Taxes and Bonds Finance Government Spending?). Zeer minutieus onderzocht ze hoe de regering van de VS uitgaven doet, en kwam tot haar eigen verbazing tot de conclusie dat daar geen belastinginkomsten of staatsobligaties voor nodig zijn. Sindsdien is Stephanie Kelton zeer actief in het verder onderzoeken en uitdragen van deze wijze van kijken. Haar boek The Deficit Myth is geschreven voor mensen zonder speciale economische achtergrond. Ook haar Tedtalk is een mooi startpunt als je er meer over wilt weten.

Al meer dan veertig jaar wordt het economische denken beheerst door economen die ach en wee roepen over een te grote overheid. Bezuinigingen en werkloosheid worden daarbij ingezet als middelen om de inflatie te beteugelen. Natuurlijk moeten we inflatie voorkomen. Maar niet op deze manier, want deze maatregelen zijn schadelijk voor de maatschappij.

We hebben een radicaal andere economische visie nodig. En politici die het lef hebben om daar achter te gaan staan.

De muurschildering is bewaard gebleven.

In 1958 publiceerde een Amerikaanse econoom een ​​artikel getiteld “The Firm in Illyria”. Illyria was de oude naam voor de Balkan. Het bedrijf was Joegoslavisch. Het artikel ontketende een decennialang debat onder vooraanstaande economen – waaronder Nobelprijswinnaars – over de vraag of werknemers daadwerkelijk hun eigen ondernemingen konden leiden.

Het antwoord bleek ja te zijn. En wel op spectaculaire wijze.

Dat de meeste mensen dit verhaal niet kennen, zegt iets belangrijks over hoe geschiedenis wordt verteld – en wie de kans krijgt om die te vertellen.

Een derde weg waar niemand over praat

Na de Tweede Wereldoorlog organiseerde de wereld zich rond twee economische modellen. De Sovjet-Unie bood centrale planning, staatseigendom en de Partij als hoogste economische autoriteit. De Verenigde Staten boden particulier eigendom, markten en aandeelhouders als hoogste economische autoriteit.

Joegoslavië bood onder Tito iets anders: arbeiderszelfbestuur ( samoupravljanje ). Ondernemingen waren noch in staats- noch in particulier bezit. Ze waren maatschappelijk eigendom – en werden beheerd door arbeidersraden die door de arbeiders zelf werden gekozen. De raden bepaalden de lonen, kozen het management, bepaalden de investeringsprioriteiten en verdeelden de winst. Er waren geen aandeelhouders. Er was geen partijfunctionaris die productiedoelstellingen dicteerde. De arbeiders die het bedrijf hadden opgebouwd, bepaalden wat ermee moest gebeuren.

Dit was geen theoretische abstractie bedacht aan een universiteit. Het was het feitelijke werkmodel van Joegoslavische bedrijven gedurende drie decennia.

En het werkte.

De cijfers die niemand noemt

Tussen 1952 en 1979 kende Joegoslavië een gemiddelde jaarlijkse bbp-groei van 6,1% – vergelijkbaar met de Aziatische tijgereconomieën – en dit niveau werd bijna drie decennia lang aangehouden. Het bbp per hoofd van de bevolking steeg van ongeveer $100 in 1945 tot circa $3.000 in 1980: een dertigvoudige toename in één generatie. De gezondheidszorg was gratis. Onderwijs was universeel. Huisvesting werd gesubsidieerd.

Joegoslavië ontwikkelde een werkelijk gediversifieerde industriële economie: staal, chemicaliën, werktuigmachines, elektronica en, jawel, de Yugo – de auto die in het Westen een mikpunt van spot werd, maar een serieuze industriële prestatie was in een land dat twintig jaar eerder grotendeels agrarisch was geweest.

Dit was geen Sovjet-achtige planeconomie die grondstoffen onttrok voor militaire macht. Het was een functionerende gemengde economie waarin arbeiders daadwerkelijk zeggenschap hadden over hun eigen werkzame leven.

Waarom het beide partijen bang maakte

Dit is het aspect dat zelden ter sprake komt: het Joegoslavische model vormde een bedreiging voor beide supermachten, maar om totaal verschillende redenen.

Voor de Sovjet-Unie betekende het een definitieve weerlegging van het stalinistische argument dat socialisme een planeconomie en partijcontrole over alle economische beslissingen vereiste. Joegoslavië liet zien dat arbeiders complexe ondernemingen konden beheren zonder centraal plan, dat markten binnen het socialisme konden functioneren en dat het monopolie van de partij op economische beslissingen geen structurele noodzaak was, maar een politieke keuze.

Voor de Verenigde Staten en westerse financiële belangen was de dreiging anders en wellicht fundamenteler.

Joegoslavië bewees dat arbeiders complexe industriële ondernemingen konden leiden zonder aandeelhouders, dat winst kon worden verdeeld onder de arbeidskrachten in plaats van onder het kapitaal, en dat een economie snelle groei kon bereiken zonder de financialisering die het kenmerkende aspect van het westerse kapitalisme aan het worden was. Je had Wall Street niet nodig om een ​​staalfabriek te bouwen.

Beide supermachten hadden, elk om hun eigen redenen, er structureel belang bij dat dit experiment zou mislukken.

Wie keek er toe?

Het Joegoslavische experiment trok serieuze intellectuele aandacht vanuit het hele politieke spectrum.

Academische economen bezochten in de jaren zestig en zeventig massaal Joegoslavische bedrijven. Benjamin Wards artikel “Firm in Illyria” uit 1958 gaf de aanzet tot een theoretische literatuur waarin namen als Kenneth Arrow en James Meade – beiden Nobelprijswinnaars, geen van beiden radicalen – een belangrijke rol speelden. Het debat laaide op in de American Economic Review en het Journal of Comparative Economics . Dit waren geen marginale publicaties.

West-Europese sociaaldemocratische en arbeidersbewegingen zagen Joegoslavië als een bewijs dat werknemerszelfbestuur van bedrijven geen utopische fantasie was, maar een praktische realiteit. De Italiaanse coöperatieve beweging en de Scandinavische arbeidersbeweging putten inspiratie uit de Joegoslavische ervaring. De Baskische Mondragon Corporation, opgericht in 1956 en nog steeds actief als een coöperatieve federatie met een vermogen van €12 miljard, ontwikkelde zich mede in dialoog met Joegoslavische ideeën.

Ontwikkelingseconomen vonden in Joegoslavië een model van snelle industrialisatie dat bereikt werd zonder koloniale uitbuiting of afhankelijkheid van Westers kapitaal – iets wat vanzelfsprekend interessant is voor pas onafhankelijke Afrikaanse en Aziatische staten die op zoek zijn naar een derde weg.

Zelfs de CIA hield Joegoslavië nauwlettend in de gaten. Gedeclassificeerde inlichtingenrapporten uit de jaren zestig en zeventig erkennen de economische groei, maar waarschuwen tegelijkertijd, met duidelijke bezorgdheid, voor de systemische risico’s die de gedecentraliseerde structuur met zich meebracht.

Ze keken toe omdat ze zich zorgen maakten.

De schuldenval

Toen kwamen de jaren zeventig. En de hausse in het recyclen van petrodollars.

Na de oliecrisis van 1973 zaten westerse banken plotseling vol met Arabisch oliegeld en waren ze wanhopig op zoek naar kredietnemers. Joegoslavië, met zijn gemengde economie, niet-gebonden status en redelijke kredietgeschiedenis, was een aantrekkelijke bestemming. Gedurende de late jaren zeventig leenden Joegoslavische regeringen fors geld – in dollars en West-Duitse marken, niet in Joegoslavische dinars.

Dit was het moment waarop de afhankelijkheid ontstond.

In 1979 sloeg de Volcker-schok toe. De Amerikaanse Federal Reserve verhoogde de rente tot boven de 20% om de Amerikaanse inflatie te beteugelen, zonder ook maar enigszins rekening te houden met de gevolgen voor landen die in dollars met een variabele rente hadden geleend. Voor Joegoslavië waren de gevolgen catastrofaal: de kosten van de schuldendienst verdubbelden vrijwel van de ene op de andere dag, terwijl de olieprijzen tegelijkertijd kelderden, met verwoestende gevolgen voor de exportinkomsten.

Joegoslavië zat nu gevangen in een klassiek dilemma. Het had geleend in valuta die het niet zelf kon creëren. Het kon de schuld niet wegwerken door inflatie. Het kon niet devalueren zonder de last te verergeren. En het kon niet in gebreke blijven zonder de toegang tot het westerse financiële systeem te verliezen, dat essentieel was voor de op import gebaseerde economie.

Het IMF kwam met voorwaarden.

Hoe het IMF het model ontmantelde

Wat volgde in de jaren tachtig was een reeks stabilisatieprogramma’s van het IMF waarvan de voorwaarden, achteraf bezien, een nauwkeurig stappenplan vormden voor de ontmanteling van het zelfbeheersingssysteem.

De federale overdrachten van het centrum naar de deelrepublieken werden stopgezet als onderdeel van de begrotingsconsolidatie. Dit was niet zomaar een boekhoudkundige aanpassing; die overdrachten vormden de bindende factor van het federale akkoord. Rijkere deelrepublieken (Slovenië, Kroatië) hadden de federatie deels geaccepteerd omdat het economische voordelen opleverde voor hun armere buurlanden. Schrap de overdrachten en je schrapt de economische rechtvaardiging voor eenheid.

Loonbevriezingen werden ingevoerd. Maatschappelijke ondernemingen werden verplicht geprivatiseerd. Liberalisering van de kapitaalrekening werd opgelegd. Het ‘schoktherapie’-programma van 1989 bracht de hyperinflatie onder controle door de dinar aan de Duitse mark te koppelen – wat betekende dat Joegoslavië in feite de Duitse mark als valuta gebruikte . Argentinië zou in 1991 hetzelfde doen, met dezelfde uiteindelijk catastrofale gevolgen.

Tegen de tijd dat de programma’s van het IMF waren afgerond, waren de arbeidersraden vervangen door raden van bestuur die verantwoording aflegden aan aandeelhouders. Maatschappelijk eigendom was omgezet in privé-eigendom. Ondernemingen die winst uitkeerden aan werknemers waren instrumenten geworden voor kapitaalonttrekking.

Het zelfbeheersysteem – dat een generatie economen had aangetrokken, coöperatieve bewegingen op drie continenten had geïnspireerd en beide supermachten angst had ingeboezemd – was systematisch ontmanteld als voorwaarde voor schuldverlichting.

Niet door de markt, maar door een leningsovereenkomst.

Wat volgde?

In 1992 bevroren de Verenigde Staten 214 miljoen dollar aan Joegoslavische tegoeden en ontkoppelden Joegoslavië van het in dollars gebaseerde wereldwijde financiële systeem.

De economie, die al geteisterd was door een decennium van bezuinigingen, stortte volledig in. Het resultaat was de op één na ergste hyperinflatie ooit in vredestijd – prijzen verdubbelden op het hoogtepunt elke 16 uur, waardoor bankbiljetten van 500 miljard dinar nog maar 0,50 dollar waard waren toen ze de drukker verlieten. De middenklasse, wier spaargeld van de ene op de andere dag verdampte, verloor de economische basis voor gematigde politiek. De weg was vrijgemaakt voor de etnisch-nationalistische mobilisaties die volgden.

De financiële wurging was niet de oorzaak van de Joegoslavische oorlogen; die oorzaken waren complex, veelvoudig en ronduit controversieel. Maar het gooide wel olie op het vuur dat al brandde, en dat deed het met chirurgische precisie.

De levende nakomelingen

Het Joegoslavische coöperatieve experiment is niet helemaal ten einde gekomen. De afstammelingen ervan zijn nog steeds actief.

De Mondragon Corporation in Baskenland, Spanje, werd in 1956 opgericht, vanuit dezelfde coöperatieve ideeën die ten grondslag lagen aan het Joegoslavische zelfbestuur. Het bedrijf telt nu meer dan 80.000 werknemers in de sectoren productie, detailhandel, financiën en onderwijs. Het bedrijf doorstaat recessies door werknemers te herverdelen over dochterondernemingen in plaats van ze te ontslaan. Tijdens de financiële crisis van 2008 – die de Spaanse economie zwaar trof – leed Mondragon weliswaar verliezen, maar ging niet failliet en voerde geen massale ontslagen door.

De Italiaanse coöperatieve sector – geconcentreerd in Emilia-Romagna, een van de meest welvarende regio’s van Europa – is goed voor ongeveer 40% van het regionale bbp. Coöperaties in de voedselverwerking, de bouw, de detailhandel en de sociale zorg werken volgens het principe dat werknemers bepalen wat ze bouwen. Dat doen ze al generaties lang met succes.

Dit zijn geen nostalgische experimenten. Het zijn functionerende ondernemingen die concurreren op hedendaagse markten, zonder aandeelhouders, zonder de noodzaak om de kwartaalwinst te maximaliseren ten koste van al het andere.

De vraag die deze geschiedenis oproept

In dit verhaal schuilt een vraag die in het hedendaagse economische debat steevast wordt vermeden.

Als zelfbestuur door werknemers gedurende bijna drie decennia een jaarlijkse groei van 6,1% kon genereren – vergelijkbaar met de Aziatische tijgers, in een land dat bij de start grotendeels agrarisch was – dan is de bewering dat door aandeelhouders gedomineerd particulier ondernemerschap het enige efficiënte model van economische organisatie is, geen economische bevinding. Het is een politiek standpunt.

Het Joegoslavische model werd niet vernietigd omdat het mislukte. Het werd vernietigd omdat het slaagde – en omdat dat succes een bedreiging vormde voor belangen die de voorkeur gaven aan een wereld waarin arbeiders werknemers waren, geen eigenaren; waarin winst naar kapitaal vloeide, niet naar arbeid; waarin financiën de ondernemingen bestuurden, in plaats van dat de ondernemingen zichzelf bestuurden.

De structurele aanpassingsprogramma’s van het IMF waren geen reactie op een mislukt experiment. Ze hebben juist een werkend experiment ontmanteld.

De Weg Die Niet Gelopen Is

De volgende keer dat iemand je vertelt dat werknemers hun eigen bedrijven niet kunnen besturen, dat de winst naar de aandeelhouders moet vloeien, dat de markt hiërarchie vereist – vraag ze dan naar Joegoslavië. Vraag ze naar Mondragon. Vraag ze naar Emilia-Romagna.

Vraag ze dan waarom geen van die verhalen in standaard economiecursussen aan bod komen.

De weg die in 1944 niet werd bewandeld – Keynes’ bancor, de Internationale Clearingunie, de architectuur die had kunnen voorkomen dat de dollarhegemonie het enige beschikbare model zou worden – en de weg die in Joegoslavië niet werd bewandeld – zelfbestuur door werknemers, maatschappelijk eigendom, winstverdeling onder de arbeiders – zijn twee versies van hetzelfde verhaal. Het zijn verhalen over alternatieven die werkten, die werden bestudeerd en bewonderd, en die niet door de markt, maar door geconcentreerde politieke en financiële macht werden ontmanteld.

Dat inzicht is geen nostalgie. Het is het begin van het vermogen om iets anders te bedenken.

✦ ✦ ✦

Dit artikel is gebaseerd op onderzoek dat is ontwikkeld voor BECOSD607: Internationale Financiën en Moderne Monetaire Theorie, Torrens University - Modern Money Lab Australië. De volledige analytische context – inclusief de rol van de voorwaarden van het IMF, de in dollars luidende schuldenval en de daaropvolgende financiële verstikking van Joegoslavië – wordt behandeld in de bijbehorende cursushandleiding The Architecture of Control.

Bronnen: Harold Lydall, Yugoslavia in Crisis (1989); Susan Woodward, Balkan Tragedy (1995); Milica Uvalić, Investment and Property Rights in Yugoslavia (1992); Benjamin Ward, “The Firm in Illyria,” American Economic Review (1958); Michel Chossudovsky, The Globalization of Poverty (1997).

Ik heb op deze site al vaker geschreven over de Duitse econoom Heiner Flassbeck. Hoewel hij inmiddels met pensioen is, is hij nog altijd actief met boeken, blogs en video’s. Een recent interview met hem vormde de aanleiding voor dit stuk.

Een van Flassbecks belangrijkste inzichten is verrassend simpel: als de één spaart, moet een ander juist schulden maken om de economie draaiende te houden. Gebeurt dat niet, dan neemt de economische activiteit af. Sterker nog, in een groeiende economie is vaak zelfs méér schuld nodig. Sparen en schulden zijn dus onlosmakelijk met elkaar verbonden — twee kanten van dezelfde medaille.

Om dit beter te begrijpen, kun je de economie opdelen in drie sectoren:

• de private sector (huishoudens en bedrijven),

• de publieke sector (de overheid),

• en het buitenland.

Huishoudens willen bijna altijd wel een buffer opbouwen: een appeltje voor de dorst. In de decennia na de Tweede Wereldoorlog waren het vooral bedrijven die juist investeerden en daarvoor schulden maakten. Maar dat beeld is sinds de jaren tachtig veranderd. Bedrijven zijn tegenwoordig als geheel óók spaarders geworden.

Dat roept een belangrijke vraag op: als zowel burgers als bedrijven sparen, wie maakt dan de schulden die nodig zijn om de economie draaiende te houden?

Voor landen als Nederland en Duitsland ligt het antwoord deels in het buitenland. Deze landen exporteren meer dan ze importeren, waardoor er geld vanuit andere landen naar binnen stroomt. In feite maken andere landen dan schulden die het spaargedrag hier mogelijk maken.

Maar wat als een land géén handelsoverschot heeft — of zelfs een tekort, zoals Frankrijk? Dan blijft er nog maar één partij over die die rol kan vervullen: de overheid. Dat helpt verklaren waarom de staatsschuld in Frankrijk veel hoger is dan in Duitsland.

Dit raakt aan de afspraken die begin jaren negentig zijn gemaakt in het Verdrag van Maastricht. Daarmee werd de basis gelegd voor de euro en de Economische Monetaire Unie. Nationale munten verdwenen, en er kwamen strenge regels voor begrotingstekorten en staatsschuld. Vooral Duitsland heeft sterk aangedrongen op die discipline.

Die afspraken kwamen niet uit het niets. Rond de val van de Berlijnse Muur waren Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk terughoudend over de Duitse hereniging. Ze vreesden een te machtig Duitsland. Een gezamenlijke munt was een manier om Duitsland sterker in Europa te verankeren (Internationale goedkeuring - Duitsland Instituut). Duitsland ging akkoord, maar alleen onder de voorwaarde dat die munt zou lijken op de stabiele D-mark — inclusief strenge begrotingsregels.

Volgens Flassbeck zijn die regels uiteindelijk ongelukkig uitgepakt. Landen hebben soms juist ruimte nodig om schulden te maken, afhankelijk van het spaargedrag van burgers en bedrijven en de handelspositie. Die flexibiliteit ontbreekt nu vaak. Dat schaadt niet alleen de economie, maar ook de onderlinge solidariteit binnen Europa.

Er blijven daarbij ook open vragen. Waarom zijn bedrijven eigenlijk minder gaan investeren en lenen? Daar heb ik geen duidelijk antwoord op. Wel valt op dat deze ontwikkeling samenvalt met een verschuiving: inkomen uit arbeid is relatief minder belangrijk geworden, terwijl inkomen uit vermogen juist groeide. Misschien is de vraag naar producten daardoor minder hard gegroeid, en zien bedrijven minder reden om te investeren.

Een andere vraag is of burgers misschien niet té veel sparen. Wanneer is genoeg eigenlijk genoeg? In een samenleving waarin sociale zekerheden worden afgebouwd en mensen steeds meer zelf voor hun pensioen moeten zorgen, is het logisch dat ze voorzichtig blijven en blijven sparen.

Dat de Maastricht-regels tekortkomingen hebben, werd overigens al vroeg gesignaleerd. In 1992 schreef econoom Wynne Godley het artikel “Maastricht and All That”. Daarin wees hij op een fundamenteel probleem: er kwam wel een gezamenlijke centrale bank, maar geen Europese tegenhanger van een nationale overheid.

Zijn punt was simpel maar scherp: als je landen een munt laat delen, heb je ook gezamenlijke instituties nodig die economische schokken kunnen opvangen — iets wat nationale overheden normaal gesproken doen. Die ontbreken grotendeels op Europees niveau.

Die lacune bestaat vandaag de dag nog steeds.

In een vorige post schreef ik over de relatie tussen burger en overheid. De kern van dat verhaal was simpel: wij zijn de overheid.
​
De overheid is geen losstaand orgaan tegenover de samenleving, maar een samenwerkingsverband waarin wij als burgers samen organiseren wat we belangrijk vinden. Via de overheid zorgen we voor gezondheidszorg, onderwijs, infrastructuur, veiligheid en nog veel meer. Dat doen we niet ieder voor zich, maar gezamenlijk.

Geen klanten, maar deelnemers

Daarom moet de burger niet worden gezien als klant van de overheid. Een klant staat tegenover een leverancier. Maar burgers zijn deelnemers aan het samenwerkingsverband dat we overheid noemen.
In dat verband noemde ik ook het bekende adagium uit de tijd van de Amerikaanse onafhankelijkheid: no taxation without representation. Belastingen en democratische zeggenschap horen bij elkaar. Dat is een goed bruggetje naar het onderwerp van dit artikel: belastingen.
Want waarom zijn die er eigenlijk?

Een ogenschijnlijk simpele vraag

Veel mensen zullen deze vraag vreemd vinden. Natuurlijk heeft de overheid geld nodig, zo denken we. De overheid moet eerst belasting innen voordat ze iets kan uitgeven. Net als een huishouden of een bedrijf: eerst verdienen of lenen, daarna pas uitgeven.
Dat klinkt logisch — maar het klopt niet.
Na het lezen van dit artikel zul je zien dat de financiële werkelijkheid van de overheid fundamenteel anders in elkaar zit dan die van een bedrijf of een gezin. Dat vraagt wel iets van je als lezer: de bereidheid om een vertrouwd idee even los te laten en niet alleen op je eerste intuïtie te varen, maar een stap verder te denken.

Samen voorzieningen realiseren

Via de overheid realiseren we gezamenlijke voorzieningen. Over welke voorzieningen dat zijn en hoeveel we daarin willen investeren, beslissen we via democratische processen.
Maar hoe zorgt de overheid er concreet voor dat die voorzieningen er komen?
Scholen en ziekenhuizen worden gebouwd en bemenst door burgers. Waarom zijn zij daartoe bereid?
Een deel van het antwoord is motivatie en beroepstrots. Maar dat is niet voldoende om een samenleving draaiende te houden. Het belangrijkste antwoord is eenvoudiger: mensen doen dit werk omdat ze ervoor betaald worden.

Waarom willen mensen dat geld?

Dat brengt ons bij een opvallende en cruciale vraag die helaas maar weinig gesteld wordt: waarom willen mensen eigenlijk het geld dat de overheid betaalt? Dat geld hebben we nodig voor onze boodschappen e.d. Een hele andere belangrijke reden is dat iedereen belastingplichtig is. Die belastingen moeten worden betaald in de munt die de overheid heeft vastgesteld — in ons geval de euro. Om aan euro’s te komen, zijn mensen bereid goederen en diensten te leveren, ook aan de overheid. Dat is de kern.
Dat is ook de reden dat de bakker euro’s vraagt voor zijn brood, want daardoor kan ook hij zijn belastingen betalen.
De overheid gebruikt belastingen niet primair om haar uitgaven te financieren. De belangrijkste functie van belastingen is dat ze ervoor zorgen dat wij behoefte hebben aan euro’s, en daardoor bereid zijn om arbeid en middelen beschikbaar te stellen aan de samenleving via de overheid.

Geld scheppen en geld vernietigen

In ons huidige geldsysteem — een zogenoemd fiatgeldsysteem — is geld niet gekoppeld aan goud of andere materiële waarde. Geld ontleent zijn waarde aan het vertrouwen in de overheid die het uitgeeft.
Wanneer de overheid geld uitgeeft, ontstaat er nieuw geld. Wanneer de overheid belastingen int, wordt geld weer uit de omloop gehaald.
Heel kort door de bocht:

• Overheidsuitgaven creëren geld

• Belastingen vernietigen geld

Als de overheid een onderwijzer betaalt, wordt dat geld niet ergens “opgehaald”. De overheid creëert het zelf, bijvoorbeeld via boekingen binnen het bancaire systeem. De precieze technische route kan verschillen, maar de essentie blijft gelijk.

Waarom dan toch belastingen?

Als belastingen niet nodig zijn om uitgaven te financieren, waarom heffen we ze dan wél?
Naast het creëren van vraag naar de munteenheid hebben belastingen nog andere belangrijke functies:

• Herverdeling van welvaart

• Het stimuleren van gewenst gedrag en afremmen van ongewenst gedrag

• Het afremmen van de economie wanneer die dreigt te oververhitten

Belastingen zijn dus een beleidsinstrument, geen spaarpot.

Kan de overheid dan onbeperkt uitgeven?

Nee, absoluut niet.
De beperking van de overheid is niet financieel, maar reëel. De overheid kan alles kopen wat beschikbaar is. Maar als arbeid, grondstoffen of productiemiddelen schaars worden, ligt daar de grens.
Blijft de overheid in zo’n situatie toch geld uitgeven, dan ontstaat er concurrentie om schaarse middelen. Dat drijft prijzen op en leidt tot inflatie.
Goede politiek gaat daarom niet over de vraag waar het geld vandaan moet komen, maar over de vraag waar de grenzen van de beschikbare capaciteit liggen.

Politieke keuzes bij schaarste

Wanneer die grenzen in zicht komen, moet de overheid andere keuzes maken, bijvoorbeeld:

• Ambities bijstellen

• Alternatieven zoeken voor schaarse middelen

• Via wetgeving of belastingen het gebruik door de private sector afremmen, zodat middelen beschikbaar komen voor collectieve doelen

Dat zijn lastige, maar onvermijdelijke politieke afwegingen.

Tot slot

Belastingen zijn dus geen noodzakelijk kwaad om een lege staatskas te vullen. Ze zijn een essentieel onderdeel van het samenwerkingsverband dat we overheid noemen. Ze geven richting aan onze economie, maken collectieve voorzieningen mogelijk en helpen om schaarste en ongelijkheid te beheersen.
Wie de overheid ziet als een huishouden met een pinpas, mist dit grotere geheel.
Wie de overheid ziet als wat zij werkelijk is — een samenwerking van burgers — begrijpt ook waarom belastingen een heel andere rol spelen dan vaak wordt gedacht.
En daarmee zijn we weer terug bij het begin:
wij zijn de overheid, en belastingen zijn één van de manieren waarop we dat samen vormgeven.​

Voor een uitgebreidere beschrijving van hoe dit werkt verwijs graag naar mijn andere blogs. Kijk bijvoorbeeld eens naar deze over de Millenial’s Money.

Inleiding

Wanneer politici, economen en journalisten de gezondheid van een economie willen beschrijven, grijpen ze vrijwel altijd naar één getal: het Bruto Binnenlands Product, kortweg het BBP. Groeit het? Dan gaat het goed. Krimpt het? Dan is er reden tot zorg. Maar achter deze ogenschijnlijk objectieve maatstaf schuilt een verhaal dat veel ongemakkelijker is dan we ons doorgaans realiseren. Het BBP meet namelijk niet wat we denken dat het meet, en dat heeft verstrekkende gevolgen — tot in de begrotingsregels van de Europese Unie aan toe.

Hoe het BBP ontstond: een kind van de crisis

Het BBP is geen tijdloos concept. De basis ervoor werd in de jaren dertig van de twintigste eeuw gelegd door de Amerikaanse econoom Simon Kuznets, in opdracht van het Amerikaanse Congres. Tijdens de Grote Depressie hadden beleidsmakers behoefte aan één samenhangend cijfer dat de omvang van de economische ineenstorting in beeld kon brengen. Kuznets leverde dat cijfer (oorspronkelijk in de vorm van het Bruto Nationaal Product1), maar waarschuwde meteen voor een misverstand dat hem bleef achtervolgen: zo’n cijfer zegt iets over de productie van een land, maar niets over het welzijn van zijn inwoners. De welvaart van een natie, zo schreef hij, kan niet worden afgeleid uit een meting van het nationaal inkomen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog kreeg het concept een tweede leven als instrument voor oorlogsplanning, en in de naoorlogse decennia groeide het uit tot het ankerpunt van economisch beleid wereldwijd. De Bretton Woods-instellingen, het IMF en later de OESO maakten het tot de standaardmaat. Wat begon als een noodinstrument werd zo de lens waardoor we de economie zijn gaan bekijken — vaak zonder ons af te vragen of die lens nog wel scherp stelt op wat we eigenlijk willen zien.

Wat het BBP allemaal meetelt — ook als we dat liever niet zouden willen

De eerste fundamentele kritiek op het BBP is dat het waardenvrij is op een manier die schadelijk uitpakt. Het cijfer telt alle economische activiteit op, ongeacht of die activiteit ons als samenleving rijker of armer maakt.

Een paar voorbeelden maken dit pijnlijk duidelijk. Een groot verkeersongeluk is in BBP-termen goed nieuws: er moeten auto’s worden gerepareerd of vervangen, er is werk voor ambulancepersoneel, ziekenhuizen, advocaten en verzekeraars. Een natuurramp die hele wijken verwoest, leidt tot een golf van bouwactiviteit die het BBP omhoog stuwt. Milieuvervuiling die later met dure saneringen moet worden opgeruimd, telt twee keer mee: één keer bij de oorspronkelijke vervuilende productie, en nog een keer bij de schoonmaak. Criminaliteit die leidt tot meer beveiligingsbedrijven, meer sloten, meer alarmsystemen — het komt allemaal terecht in de plus-kolom.

Tegelijkertijd blijven veel zaken die onmiskenbaar waarde toevoegen aan een samenleving volledig buiten beeld. Onbetaalde mantelzorg, vrijwilligerswerk, opvoeding, huishoudelijke arbeid: allemaal economisch onzichtbaar. Een ouder die zelf voor de kinderen zorgt, draagt formeel niets bij aan het BBP; wordt diezelfde zorg uitbesteed aan een kinderdagverblijf, dan stijgt het BBP. De activiteit is grotendeels dezelfde, het effect op het cijfer is tegengesteld.

Boekhoudkundige fictie: wanneer het BBP dingen meetelt die er niet zijn

Naast wat het BBP wél meetelt maar misschien niet zou moeten meetellen, is er een tweede, technischer probleem: het BBP bevat posten die in de werkelijke economie helemaal niet als geldstroom bestaan. Het Nederlandse eigenwoningforfait is daarvan een sprekend voorbeeld.

Het idee achter het eigenwoningforfait is dat een eigenaar-bewoner geacht wordt zichzelf “huur” te betalen voor het wonen in zijn eigen huis. Die fictieve huur — een bedrag dat nooit van de ene rekening naar de andere gaat, dat door niemand wordt verdiend en door niemand wordt uitgegeven — wordt vervolgens opgeteld bij het nationaal inkomen. Statistisch gezien is daar iets voor te zeggen: huurders en kopers worden zo vergelijkbaar gemaakt. Maar het gevolg is wel dat een aanzienlijk deel van het BBP bestaat uit transacties die nooit hebben plaatsgevonden.

Iets soortgelijks geldt voor de toegerekende waarde van overheidsdiensten, voor schattingen van de informele economie en sinds 2014 zelfs — op Europees voorschrift — voor de geschatte omzet van prostitutie en drugshandel. Het BBP is daarmee deels een statistische constructie die los is komen te staan van de economie zoals burgers en bedrijven die dagelijks ervaren.

De gevolgen: wankele beleidsregels op een wankele basis

Als het BBP zelf al een vertekend beeld geeft, dan geldt dat per definitie ook voor alle kengetallen die als percentage van het BBP worden uitgedrukt. En dat zijn er veel — sommige met grote politieke consequenties.

Het bekendste voorbeeld zijn de regels van het Europese Stabiliteits- en Groeipact, dat in 1997 werd vastgelegd: het jaarlijkse begrotingstekort van een lidstaat mag niet hoger zijn dan 3% van het BBP, en de staatsschuld niet meer dan 60% van het BBP. Deze percentages worden vaak gepresenteerd alsof ze fundamentele economische wetmatigheden zijn, maar in werkelijkheid zijn ze niet meer dan een breuk waarvan zowel de teller als de noemer ter discussie staan. De noemer — het BBP — bevat zoals we zagen fictieve posten en telt schadelijke activiteit als positief mee. Dat betekent dat een land in zekere zin zijn schuldquote kan verbeteren door meer files, meer milieuschade of een hoger eigenwoningforfait, zonder dat er ook maar iets is veranderd aan de werkelijke economische draagkracht.

Hetzelfde geldt voor de NAVO-norm van 2% van het BBP voor defensie-uitgaven, voor doelstellingen rond ontwikkelingssamenwerking, en voor onderzoeks- en onderwijsuitgaven die als percentage van het BBP worden geformuleerd. Stuk voor stuk zijn het afspraken die hun ankerpunt ontlenen aan een grootheid waarvan de betekenis op zijn minst betwistbaar is.

Conclusie: tijd voor een rijker beeld

Het BBP is geen slecht instrument omdat het verkeerd is berekend, maar omdat het iets anders meet dan waarvoor we het inzetten. Kuznets zelf waarschuwde er al voor: een productiemaat is geen welvaartsmaat, en zeker geen welzijnsmaat. Door het BBP toch tot universele graadmeter te verheffen, hebben we een systeem opgebouwd waarin schadelijke activiteit als groei wordt geboekt, onbetaalde waardevolle arbeid onzichtbaar blijft, en bindende beleidsregels rusten op een fundament van deels fictieve cijfers.

Dat betekent niet dat het BBP de prullenbak in moet. Als ruwe indicator van economische activiteit heeft het zijn nut. Maar het zou niet langer alléén leidend mogen zijn. Initiatieven als de Monitor Brede Welvaart van het CBS en de Better Life Index van de OESO laten zien dat het kan: economische gezondheid meten zonder welzijn, leefomgeving en verdeling uit het oog te verliezen. Zolang we ons blijven blindstaren op één getal, blijven we beleid voeren op basis van een kaart waarop de helft van het landschap ontbreekt — en de andere helft soms is ingetekend op plaatsen waar in werkelijkheid niets te zien is.

Het idee dat je volledig op jezelf kunt staan, spreekt veel mensen aan. Onafhankelijk zijn, je eigen boontjes doppen, niemand nodig hebben. Maar hoe aantrekkelijk dat ook klinkt: in de moderne samenleving is het een illusie.
​​
Onze samenleving is simpelweg te complex om autarkisch te kunnen functioneren. Zelfs wie zo zelfstandig mogelijk wil leven, is afhankelijk van anderen. Van de boer die voedsel produceert, van de leraar die onderwijs geeft, van de arts die klaarstaat bij ziekte, van de ingenieur die zorgt voor drinkwater en elektriciteit. We hebben elkaar nodig, of we dat nu willen of niet.

​Samenleven is samenwerken

Omdat we elkaar nodig hebben, moeten we ook samenwerken. Die samenwerking gebeurt niet vanzelf. Ze vraagt om afspraken, om organisatie en om een manier om gezamenlijke belangen te behartigen. Door de geschiedenis heen hebben samenlevingen daar verschillende vormen voor gevonden. In moderne staten is die organisatievorm de overheid.
Het doel van die samenwerking is niet om het leven van mensen te bepalen, maar juist om een basis te creëren waarop burgers hun eigen leven kunnen opbouwen. Vrijheid bestaat niet in het luchtledige. Ze vraagt om voorwaarden die alleen gezamenlijk te realiseren zijn.

​Wat is die gezamenlijke basis?

In hedendaagse samenlevingen bestaat die basis ondermeer uit de volgende elementen:

• Bescherming tegen algemene levensrisico’s, zoals ouderdom, werkloosheid en ziekte

• Zorg voor veiligheid, zowel intern als extern

• Onderwijs, zodat mensen hun talenten kunnen ontwikkelen

• Infrastructuur, van wegen en spoor tot digitale netwerken

Dit zijn voorzieningen waarvan individueel organiseren onmogelijk of extreem inefficiënt zou zijn. Juist omdat iedereen er op een of andere manier van afhankelijk is, worden ze collectief geregeld.

Van burgers voor burgers

De gangbare organisatievorm voor deze collectieve basis is er één van burgers voor burgers. Dat is een cruciaal punt dat vaak uit beeld raakt. De overheid is geen externe macht die “boven” de samenleving hangt. Zij is de samenleving, georganiseerd.

Als we spreken over “de overheid”, bedoelen we het samenwerkingsverband waarin burgers via regels, instituties en democratische besluitvorming vastleggen hoe zij collectieve zaken willen regelen. Ambtenaren, politici, rechters en publieke instellingen voeren taken uit namens dat samenwerkingsverband. Ze staan er niet los van.
​
In die zin geldt: wij zijn de overheid.

​Verschillende rollen, één collectief

Dat betekent niet dat iedere burger dezelfde rol heeft. In een complexe samenleving is taakverdeling onvermijdelijk. Sommige burgers werken als uitvoerende partij binnen de overheid, bijvoorbeeld als ambtenaar, leraar of politieagent. Anderen vervullen een controlerende rol, via media, maatschappelijke organisaties of volksvertegenwoordiging. Iedereen participeert ook nog als kiezer en als belastingbetaler.
Die verschillen in betrokkenheid doen niets af aan het gezamenlijke karakter van het geheel. Net zoals niet elke voetballer in een team spits is, maar wél onderdeel van hetzelfde spel.

​De burger als klant?

Sinds enkele decennia is het populair geworden om burgers te beschouwen als klanten van de overheid. Overheidsdiensten moeten “klantgericht” zijn, beleid moet “efficiënt” en mensen moeten “waar voor hun geld” krijgen.

Op het eerste gezicht klinkt dat aantrekkelijk. Maar deze benadering kent een fundamenteel probleem. Ze benadrukt de tegenstelling tussen burger en overheid, alsof het om twee aparte partijen gaat die tegenover elkaar staan. De overheid levert iets, de burger betaalt en beoordeelt.
​
Daarmee raakt het gemeenschappelijke karakter van de samenwerking uit beeld. Solidariteit maakt plaats voor een voor wat hoort wat-mentaliteit. Ik betaal belasting, dus wat krijg ik daarvoor terug? Dat lijkt logisch, maar past slecht bij voorzieningen die juist gebaseerd zijn op wederzijdse afhankelijkheid en risico’s die we delen.

​Solidariteit is geen transactie

In een solidaire samenleving betaal je niet alleen voor wat je zelf nodig hebt, maar ook voor wat anderen nodig hebben — omdat jij morgen zelf die ander kunt zijn. Gezonde mensen betalen mee aan de zorg voor zieken. Werkenden dragen bij aan inkomensondersteuning voor wie tijdelijk zonder werk zit. Jongeren investeren via het onderwijs in de ouderen van morgen.
​
Dat is geen markttransactie, maar een collectieve afspraak. Wie de overheid louter als dienstverlener ziet, tast die basis aan.

​Wel: betrokkenheid en zeggenschap

Dat betekent niet dat burgers geen kritische rol mogen of moeten hebben. Integendeel. Een bekend adagium uit de tijd van de Amerikaanse onafhankelijkheid luidt: “no taxation without representation”. Wie bijdraagt, moet ook zeggenschap hebben.

Burgers moeten betrokken zijn bij de overheid, kunnen meebeslissen, controleren en ter verantwoording roepen. Democratie is geen luxe, maar een noodzakelijke voorwaarde voor collectieve samenwerking op deze schaal.
​
Maar betrokkenheid is iets anders dan consumentengedrag. Het gaat niet om tevreden klanten, maar om verantwoordelijke mede‑eigenaren van het publieke domein.

​Tot slot

De moderne samenleving kan niet zonder samenwerking. Die samenwerking vraagt om een overheid, niet als tegenstander van de burger, maar als uitdrukking van collectieve verantwoordelijkheid. Wanneer we dat besef verliezen en overheid en burger tegenover elkaar plaatsen, ondergraven we precies datgene wat ons in staat stelt vrij en zelfstandig te leven.

Een korte geschiedenis van de economische wetenschap

Wie economie zegt, zegt meestal meteen: Adam Smith. Hij wordt vaak gezien als de “vader” van het vakgebied. Maar het verhaal van de economische wetenschap begint eigenlijk eerder – en dat maakt uit, zeker nu we opnieuw nadenken over energie, geld en de grenzen van onze planeet.

In dit artikel neem ik je mee door de belangrijkste economische denkrichtingen van de afgelopen drie eeuwen. In eenvoudige taal, zonder wiskunde, zonder jargon. Want economie gaat in de kern over hoe we onze samenleving organiseren.

​De Physiocraten: welvaart komt uit de natuur

Voordat Adam Smith zijn beroemde Wealth of Nations schreef, waren er al denkers die probeerden te begrijpen waar welvaart vandaan komt. Deze groep wordt de Physiocraten genoemd. Een belangrijke naam is Richard Cantillon.
Zij geloofden dat land de bron van alle welvaart was — of beter gezegd: de natuur. Alles wat we eten, maken of bouwen komt uiteindelijk voort uit wat de natuur voortbrengt.
De moderne econoom Steve Keen zegt: als je “land” vervangt door natuur of zelfs energie, zie je dat de Physiocraten eigenlijk iets heel fundamenteels zagen. Zonder energie — menselijke arbeid, dierenkracht, zon, wind, brandstoffen — gebeurt er niets.

​Adam Smith en de klassieke economen: arbeid centraal

Adam Smith schoof de aandacht van ‘land’ naar arbeid. Volgens hem was arbeid de bron van alle rijkdom. Hij is bekend van ideeën als:

• de “onzichtbare hand” van de markt

• arbeidsdeling: door taken op te knippen word je productiever

• arbeid als fundament van waarde

Na Smith horen ook David Ricardo (comparatieve voordelen) en Karl Marx bij de zogenaamde klassieke economen. Zij schreven veel filosofischer en beschouwender dan de economen van nu.
Maar: door arbeid centraal te zetten, raakte iets anders uit beeld — de cruciale rol van energie en natuurlijke hulpbronnen.

​De neoklassieken: economie wordt wiskunde

In de tweede helft van de 19e eeuw ontstond een nieuwe school: de neoklassieke economie. Ingenieurs en wiskundigen gingen economische problemen formaliseren, in formules gieten.
Daarbij introduceerden ze:

• het idee van evenwicht: markten zouden vanzelf naar balans bewegen

• homo economicus: de mens als volledig rationele calculator

Ze wisten heus dat echte mensen niet zo zijn, en dat markten nooit echt in evenwicht zijn. Maar deze aannames maakten het mogelijk modellen te bouwen en te rekenen. En dat gaf de economie een wetenschappelijke uitstraling.

​Keynes: markten werken niet vanzelf

​Tijdens de Grote Depressie in de jaren ’30 stortten economieën wereldwijd in. De neoklassieke modellen konden dat niet verklaren.
John Maynard Keynes kon dat wel.
Hij stelde dat:

• markten niet vanzelf herstellen

• overheden actief moeten ingrijpen om de vraag op peil te houden

• dit kan via belastingen en vooral overheidsuitgaven

• de New Deal van Roosevelt een helder voorbeeld is

Keynes verklaarde waarom landen die actief geld uitgaven sneller uit de crisis kwamen dan landen die dat niet deden.

De tegenbeweging: Hayek, Friedman en de geboorte van het neoliberalisme

Na de Tweede Wereldoorlog vreesden sommige denkers dat te veel overheid zou leiden tot totalitaire regimes, zoals dat van de nazi’s of van Stalin.
Friedrich Hayek, die zelf uit nazi-Duitsland moest vluchten, pleitte daarom voor een samenleving met zo min mogelijk staatsinvloed. Milton Friedman deed dat op economisch gebied.
In 1947 richtten zij de Mont Pèlerin Society op — de broedplaats van wat later het neoliberalisme zou worden.
Hun hoofdlijn:

• markten weten het beter dan staten

• consumenten bepalen via hun aankopen hoe de samenleving eruitziet

• ongelijkheid werd niet als probleem gezien

• markten werden voorgesteld als neutraal en eerlijk (wat ze in de praktijk niet zijn)

In de jaren ’70 en ’80 kreeg hun visie wereldwijd de overhand.

​De terugkeer van de neoklassieken: de jaren ’70 en ’80

De oliecrises van de jaren 70 van de vorige eeuw veroorzaakten stagflatie: hoge inflatie én geen groei. De Keynesiaanse theorie kon dat niet goed verklaren.
Hierdoor kwamen de neoklassieke ideeën terug, nu in een nieuwe jas:
het neoliberalisme van Ronald Reagan en Margareth Thatcher.
Kenmerkend hiervoor:

• vertrouwen op markten

• terugdringen van de staat

• privatiseringen

• minder aandacht voor macht, ongelijkheid en onzekerheid

• het idee dat geld politiek neutraal zou zijn

Deze manier van denken domineert universiteiten en beleid tot op de dag van vandaag.

Ondertussen in de zijlijn: Post‑Keynesianen, plurale economie en MMT

Hoewel neoklassiek denken de boventoon voert, bestaan er alternatieve stromingen. De belangrijkste is het post‑Keynesianisme. Daaruit komt ook Modern Monetary Theory (MMT) voort.

De centrale vraag is: kan een staat die zijn eigen geld uitgeeft failliet gaan?

• Neoklassieken: ja, want de staat lijkt op een huishouden of bedrijf.

• MMT: nee, want een staat is de uitgever van geld, niet de gebruiker.

MMT kijkt naar het monetaire systeem via boekhoudkundige feiten. Bijvoorbeeld:

• Belasting financiert niet de staat; belasting zorgt voor waarde en vraag naar de munt.

• Een overheid die zijn eigen geld maakt, kan nooit zonder geld komen te zitten.

• De echte grenzen zijn inflatie en de fysieke capaciteit van de economie.

• Inflatie ontstaat niet door te veel geld, maar door hoe het wordt uitgegeven.

• Macht speelt een grote rol: sterke vakbonden → hogere lonen → meer kans op inflatie.

MMT benadrukt dat geld uit het niets ontstaat, maar dat de werkelijke economie (mensen, materialen, energie) wél grenzen kent.

Waarom doet dit ertoe?

Sinds de jaren ’80 worden staten bestuurd alsof het bedrijven zijn.
Met begrotingsdoelen, privatiseringen en — binnen de eurozone — een sterke beperking van wat staten monetair mogen doen.
Volgens denkers binnen MMT heeft dit samenlevingen verzwakt, ongelijkheid vergroot en de weg vrijgemaakt voor populisme. Niet omdat mensen “irrationeel” zijn, maar omdat beleid de economische ruimte te krap heeft gemaakt.
Veel van de economische elite ziet MMT daarom als bedreigend:
het maakt zichtbaar dat geld geen natuurwet is, maar een politieke keuze.

​Slot: een wetenschap die opnieuw moet leren kijken

De geschiedenis van de economie is geen rechte lijn richting “de waarheid”. Het is een verhaal van verschuivende ideeën — over natuur, arbeid, markten, macht en geld.
Wat opvalt: telkens wanneer een school te dominant werd, verdwenen belangrijke inzichten uit beeld.
En vaak komt pas veel later weer aan het licht wat we eerder al wisten.
Misschien is dat wel de belangrijkste les uit de economische geschiedenis:
wie zijn uitgangspunten te vanzelfsprekend vindt, ziet de werkelijkheid niet meer.

Inmiddels zien we hoe schadelijk het is geweest dat de economische wetenschap het begrip energie grotendeels heeft genegeerd. Terwijl álle productie — van landbouw tot industrie, van transport tot digitale diensten — draait op energie, deden veel economische modellen alsof groei uitsluitend voortkomt uit arbeid, kapitaal of “efficiënte markten”. Het resultaat zien we vandaag: uitgeputte ecosystemen, klimaatverandering en een economie die structureel meer vraagt van de natuur dan zij kan leveren.
Ook de begrippen homo economicus en evenwicht, ooit geïntroduceerd als handige denkmodellen om (toen nog handmatige) wiskundige berekeningen te kunnen maken, zijn gaandeweg behandeld alsof ze beschrijvingen van de echte wereld waren — of zelfs normen waar de werkelijkheid zich maar aan moest aanpassen. Daarmee zijn we uit het oog verloren dat echte mensen geen perfecte rekenmachines zijn, en dat markten geen serene evenwichten zoeken, maar dynamische, door macht en instituties gevormde systemen zijn.

De uitdaging voor de economische wetenschap — én voor beleid — is daarom om opnieuw te erkennen dat modellen hulpmiddelen zijn, geen natuurwetten. Dat de economie diep verweven is met energie en natuur. En dat echte vooruitgang pas begint wanneer we onze aannames durven herzien.

Aken is onlosmakelijk verbonden met Karel de Grote. Vanuit deze stad bestuurde hij zijn immense rijk, dat na de val van het Romeinse Rijk de eerste grote poging vormde om Europa weer als één geheel te organiseren.

​Vele eeuwen en oorlogen later lag die Europese eenheid na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog opnieuw aan gruzelementen.

​De behoefte aan vrede en samenwerking was groter dan ooit. In dat licht wordt Karel de Grote vaak gezien als een inspiratiebron voor de moderne Europese integratie.

De Karel de Grote-prijs

In 1950 stelde de stad Aken de Karel de Grote-prijs in. Die wordt jaarlijks uitgereikt aan personen (of soms instituties) die zich op bijzondere wijze hebben ingezet voor de Europese samenwerking.
​
Bekende ontvangers zijn onder meer:

• Jean Monnet, de geestelijk vader van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (de voorloper van de EU);

• George C. Marshall, initiatiefnemer van het Marshallplan — dat niet alleen tot wederopbouw leidde, maar ook Europese samenwerking stimuleerde;

• De euro zelf, vertegenwoordigd door Wim Duisenberg, de eerste president van de Europese Centrale Bank (ECB).

​2026: Mario Draghi

In 2026 gaat de prijs naar Mario Draghi. Een belangrijke reden daarvoor is zijn optreden tijdens de grote financiële crisis binnen de eurozone in 2012. Draghi was destijds president van de ECB en sprak de inmiddels beroemde woorden: “Whatever it takes.” Daarmee gaf hij te kennen dat de ECB alles zou doen om de euro te redden.

​Een systeem onder druk

De crisis liet zien dat het economische bouwwerk van de EU kwetsbaarder was dan gedacht. De samenleving was in de decennia ervoor sterk “gefinancialiseerd”: financiële markten en banken waren complexer en groter geworden, en daardoor instabiel. Toen in 2008 de wereldwijde crisis uitbrak, schoot Europa tekort. Eigen regels rondom de euro beperkten de mogelijkheden om snel in te grijpen. Wat begon als een bankencrisis mondde uit in een existentiële eurocrisis. Het voortbestaan van de munt stond op het spel.
​
Onder leiding van Draghi besloot de ECB daarom om buiten de traditionele kaders te treden. De bank ging grootschalig staatsobligaties opkopen om de rentes te drukken en de markten te stabiliseren. Later volgden nog meer ongebruikelijke maatregelen om de Europese economie te ondersteunen.

​Draghi’s dankwoord

Een interessant moment in Draghis dankwoord was zijn opmerking: “We have to overcome our self‑inflicted weaknesses.” Die formulering zegt veel. Draghi benoemt niet expliciet waar de grote mankementen van het eurostelsel precies zitten, maar het is duidelijk dat hij ze ziet. Zijn woorden suggereren dat de zwaktes van Europa niet van buiten komen, maar het gevolg zijn van keuzes die Europa zelf heeft gemaakt: een munt zonder volledig economisch en politiek fundament, regels die vooral bedoeld waren om politieke compromissen te bezegelen, en een gebrek aan gezamenlijke instrumenten om echte klappen op te vangen. Draghi wijst er niet rechtstreeks op — misschien bewust, om het politiek draaglijk te houden — maar zijn boodschap is helder voor wie luisteren wil: In 2012 redde Europa de euro dankzij uitzonderlijke improvisatie, niet dankzij de stevigheid van het systeem zelf. Het is hoog tijd om nu wel een goed fundament te bouwen.

Een ongemakkelijke conclusie

​De gebeurtenissen sinds 2008 maken één ding duidelijk: het officiële regelboek rondom de euro is niet sterk genoeg om grote economische schokken op te vangen. Toch blijft de EU grotendeels doormodderen. Er is weinig politieke bereidheid om de fundamenten van het eurogebouw eens grondig te evalueren — laat staan om te verbouwen.

Dit is de titel van een video van J.D. Alt. Daarin geeft hij in 30 minuten een illustratieve weergave van werking van onze economie. Stapsgewijs laat hij zien dat de hoe er in het algemeen wordt gedacht over de economie niet juist is en vervangt dat door de juiste zienswijze. Het laat ook de potentie zien van dit systeem, maar dan moeten we het wel eerst begrijpen.

In deze post vertel ik zijn verhaal in mijn eigen woorden, gebruikmakend van zijn illustraties.

J.D. Alt begint het verhaal met de afschaffing van de gouden standaard in 1971. Tot die tijd gold er in de meeste westerse landen de regel dat de hoeveelheid geld in relatie moest staan met de hoeveelheid goud (soms ook zilver) in de kluizen van de centrale banken, omdat bankbiljetten ingewisseld konden worden voor goud. Vanaf 1946 was dat georganiseerd middels het stelsel van Bretton-Woods, waarbij de Amerikaanse dollar inwisselbaar was voor goud en de valuta van andere westerse landen in een vaste verhouding stonden tot de dollar.
President Nixon schafte dit in 1971 af. Vanaf dat moment hebben we het z.g. fiduciaire geldsystem (fiatgeld). Staten kunnen in theorie ongelimiteerd geld creëren. Dit had gek genoeg geen invloed op de regels en procedures rondom geld. De oude normen en conventies uit de gouden standaard bleven van kracht, maar hadden geen rationele koppeling meer met de echte wereld van fiatgeld.
​
Dit plaatje geeft de heersende overtuigingen weer:

Dit komt erop neer dat het geld dat de regering kan besteden afkomstig is van de private sector via belastingen en staatsleningen. De maximale hoeveelheid is afhankelijk van de omvang van de private sector. Dit beperkt de handelingsvrijheid van de regering. Als de private sector niet meer voldoende heeft om te verstrekken aan de regering, moet deze gaan lenen in het buitenland.

Maar klopt beeld dit wel?
We moeten ons realiseren dat wat de regering uitgeeft weer terugkomt in de private sector.

En hoe komt de private sector aan zijn geld? De staat is immers de enige die geld mag drukken. Een ander die dat doet zal worden vervolgd wegens valsmunterij.
NB De geldscheppende rol van banken wordt straks nog besproken.

De werkelijkheid is dat het geld eerst door de staat wordt gecreëerd en pas daarna in de private sector gebruikt kan worden. Voordat de regering het gecreëerde geld kan uitgeven aan publieke doelen moet de private sector bereid zijn om dat geld te accepteren in ruil voor producten en diensten. Dat is de belangrijkste doelstelling van belastingen. De staat heeft een belastingplicht ingesteld. Burgers en bedrijven moeten aan geld (in de door de staat bepaalde munteenheid) zien te komen om hun belastingplicht te voldoen. Dit geld gaat daardoor ook tussen burgers en bedrijven onderling gebruikt worden voor onderlinge transacties.
Het geld dat door de staat is gecreëerd en in de private sector in omloop is gebracht kun je opvatten als een tegoedbon waarmee iemand zijn belastingplicht kan voldoen.

Vergelijk het maar met de bon voor een gratis pizza. 'Mario' heeft in zijn buurt briefjes door de brievenbussen gedaan waarmee zijn buurtgenoten een gratis pizza kunnen komen halen. Zodra iemand zijn briefje inlevert in ruil voor een pizza gooit 'Mario' het briefje in de prullenbak, of de pizza-oven - in elk geval wordt het vernietigd. Zo is het ook met het geld dat de staat terugontvangt via de belastingen. Dat wordt vernietigd.

Naast ervoor zorgdragen dat het door de staat uitgegeven geld wordt geaccepteerd door de private sector heeft het nog meer doeleinden: Een andere is om te zorgen dat er niet teveel geld in omloop is, iets dat zou kunnen leiden tot inflatie. Het onttrekken van geld uit de private sector door middel van gerichte belastingen kan de vraag naar schaarse middelen verminderen, en daarmee het gevaar van prijsopdrijving en inflatie.
Overigens is niet iedere prijsstijging het gevolg van te veel geld in omloop. Ook (plotselinge) verstoringen in de aanvoer van grondstoffen leiden tot hogere prijzen. Vooral als het grondstoffen zijn die veel gebruikt worden bij de productie van andere producten en diensten. Dit hebben we gezien met de oorlog in Oekraïne die geleid heeft tot hogere gasprijzen.

Geldschepping gebeurt niet alleen door de staat maar ook door banken - instellingen die daartoe van de staat een banklicentie hebben gekregen. Geldschepping door banken gebeurt door het verstrekken van leningen. Op het moment dat een lening wordt verstrekt ontstaan 2 dingen: een schuld van de lener aan de bank en een tegoed voor de lener bij die bank. Deze geldschepping wordt teniet gedaan zodra de lening wordt afgelost.

We hebben nu gezien dat de staat dankzij het fiduciaire geldsystem zelf het geld creëert om producten en diensten in de private sector te verwerven. Dus waarom zou de staat nog steeds geld moeten lenen? In het verleden leenden koningen geld van rijke kooplieden om oorlogen te kunnen voeren. En onder de gouden standaard was het nodig om de hoeveelheid geld in de samenleving gelijk te laten lopen met de hoeveelheid goud (en/of zilver). Met de afschaffing van de gouden standaard is die reden komen te vervallen. Staatsleningen (obligaties) bestaan nog steeds. Maar deze dienen tegenwoordig een ander doel en het is voor een goed begrip van de economie belangrijk dat we inzien wat dat doel is.
Staatsobligaties bieden een spaarmogelijkheid. De private sector kan in ruil voor rente normaal geld omruilen voor een speciale vorm van geld: staatsobligaties. Na de afgesproken periode wordt het geld weer uitgekeerd.

Het geld dat besteed wordt aan staatsobligaties verdwijnt dus gedurende een bepaalde periode uit de private sector. Gedurende die periode ontvangt de private sector van de staat rente. Voor de private sector zijn staatsobligaties een spaarmogelijkheid - voor de staat zijn ze naast belastingen een tweede mogelijkheid om (tijdelijk) geld uit omloop te halen. Zie ook mijn artikel over de Amerikaanse Warbonds in de Tweede Wereldoorlog.
Je hebt waarschijnlijk al opgemerkt dat er niks de bak van de regering ("FG") instroomt - alleen maar uit. Dat is ook niet nodig want zoals gezegd creëert de staat zelf het geld dat ze wil besteden. De regering heeft dus geen bak met geld maar een geldcreatiemachine.

Met datgene wat de regering aanschaft in de private sector creëert ze collectieve producten en diensten, zoals wegen en bruggen, scholen en ziekenhuizen, etc. Dit komt de inwoners van de staat ten goede en stimuleert de private sector.

Tenslotte iets over terminologie. Woorden doen er immers toe. Doordat we de economie niet goed begrijpen zijn we geneigd om woorden te gebruiken die een negatieve bijsmaak hebben, zoals 'begrotingstekort' en 'staatsschuld'. Maar eigenlijk zijn dat niet de juiste woorden. We moeten ze vervangen door iets positiefs waarmee de potentie van het economische systeem tot uiting wordt gebracht.

We zijn eraan gewend om te spreken over 'begrotingstekort' als de regering in een jaar meer geld uitgeeft dan ze via belastingen terugontvangt. We zijn zo gebrand op dat 'tekort' dat we niet meer zien dat het gevolg ervan is dat we in de private sector meer te besteden hebben. Dus in plaats van te spreken over 'begrotingstekort' is het beter om dit 'bestedingsresultaat', 'bestedingspotentie' of 'potentieel bestedingsresultaat' te noemen.
Hierboven hebben we al gesproken over staatsobligaties. In de alledaagse wereld worden deze nog steeds gezien als staatsleningen. Je kunt nu inzien dat het helemaal geen lening is maar een rentegevende spaarpot. In plaats van 'staatsschuld' zouden we - in navolging van Stephanie Kelton - over 'nationale spaarreserve' moeten spreken.

Oproep aan de lezer: heb je nog betere termen om te gebruiken, laat me dat vooral weten met een commentaar op deze post.

Boekbespreking

Dit compacte boekje (ongeveer 100 pagina’s) uit 2019 legt op een heldere manier uit hoe een economie werkt. De auteur doet dit aan de hand van een interessant gedachtenexperiment: stel je voor dat 1000 schipbreukelingen stranden op een onbewoond eiland en samen een goed functionerende economie opbouwen

Twee systemen: privé en publiek

Ballinger onderscheidt twee economische systemen die samen een evenwicht vormen:

1. Systeem 1 – het horizontale systeem
   Dit gaat over alle transacties tussen de eilandbewoners onderling. Denk aan het ruilen van vis of het investeren in gereedschap, zoals een visnet om meer vis te vangen. Dit noemen wij de private sector.

2. Systeem 2 – het verticale systeem
   Dit betreft alles wat de gemeenschap als geheel doet. Bijvoorbeeld het aanleggen van een weg of het bouwen en onderhouden van een school. Deze activiteiten komen iedereen ten goede en versterken ook de private sector. Dit noemen wij de publieke sector.

Voor beide systemen is een vorm van geld nodig om transacties te verrekenen. Dat kan in verschillende munteenheden, maar meestal gebruikt men dezelfde rekeneenheid.

​Hoe werken deze systemen samen?

​De auteur legt uit hoe je de samenwerking tussen beide sectoren kunt optimaliseren. Belangrijk is dat er geen verspilling van middelen plaatsvindt. Werkloosheid ziet hij als verspilling: mensen die niets doen terwijl er werk is.
Zijn oplossing? Automatische stabilisatoren: als er in de private sector geen werk is, kunnen mensen tijdelijk aan de slag in de publieke sector. Zo blijft iedereen bijdragen aan de economie.

​Vergelijking met de echte wereld

Ballinger vergelijkt het eilandexperiment met onze werkelijkheid:

• Beide systemen bestaan ook in het echt: de private en publieke sector.

• De echte wereld is veel complexer – vaak onnodig complex.

En helaas werkt onze economie niet zo efficiënt als op het eiland. Waarom niet? De auteur noemt twee belangrijke oorzaken:

1. Een te grote financiële sector
   In zijn woorden:
   “In the real world we allow the finance sector to be much larger than is efficient, with everything beyond its maximum size reducing rather than raising wellbeing.”
   Hij bedoelt dat veel financiële innovaties vooral een kleine groep bevoordelen en het systeem ondoorzichtig maken. Banken zouden zich moeten beperken tot het financieren van productieve activiteiten en het betalingsverkeer.

2. Onbegrip over het publieke systeem
   Op het eiland snapt iedereen hoe het publieke systeem werkt. In de echte wereld niet. Ons systeem is in duizenden jaren organisch gegroeid, zonder plan. Daardoor is het ingewikkeld en geeft het ruimte voor misverstanden.

​De grootste misvatting: staatsschuld

​Veel mensen denken dat staatsobligaties een probleem zijn omdat ze een schuld voorstellen. Ballinger legt uit dat dit niet klopt. Het geldsysteem van de overheid is in feite een boekhouding om publieke projecten te organiseren. Het gaat niet om geldtekort, maar om de beschikbaarheid van middelen en tijd. Geld is slechts een instrument om die middelen uit de private sector vrij te maken voor het algemeen nut.

​Waarom dit boek belangrijk is

Ons huidige economische systeem is het resultaat van eeuwenlange groei en aanpassingen, vanaf de eerste steden in het Midden-Oosten tot nu. Het is nooit ontworpen, maar gegroeid – en daardoor zitten er nog steeds verouderde elementen in. Denk aan staatsobligaties, die ooit dienden om oorlogen te financieren, maar nu een heel andere rol hebben.
Voor een goed gebruik van onze beperkte middelen en een gezonde democratische besluitvorming is het cruciaal dat we blijven uitleggen wat economie in de kern is. Dit boekje doet dat op een uitstekende manier.

Met enige regelmaat klinkt de oproep aan Nederlanders met spaargeld: steek het in startups, in innovatie, in de economie van morgen. Die ondertoon zat ook duidelijk in een artikel in het AD van 22 december 2025 (https://www.ad.nl/economie/geld-nodig-voor-economie-en-daar-moet-ons-spaargeld-bij-helpen-beleggen-is-fiscaal-niet-aantrekkelijk~ad995218/). De boodschap: spaarders moeten meer risico nemen, want anders komt de innovatie niet van de grond.
Maar die redenering wringt. Het suggereert dat Nederlandse spaarders te voorzichtig zijn -- terwijl het echte probleem ergens anders zit.
In deze post leg ik uit waarom de focus op spaarders misplaatst is, en waarom het vooral de overheid en de banken zijn die hun rol moeten pakken.

​Bedrijven hebben kapitaal nodig — maar dat kan op veel manieren

Wie wil innoveren, heeft geld nodig. Dat kapitaal kan op verschillende manieren bij elkaar komen:

1. Een lening bij een bank

2. Een lening buiten de bank om

3. Het uitgeven van obligaties

4. Het uitgeven van aandelen,

   • via de beurs

   • via private equity

Voor al deze vormen geldt: de financier loopt risico en verwacht daar een beloning voor. Die komt in de vorm van rente, dividend, koerswinst of een winstaandeel.
De vaak herhaalde diagnose luidt: er is te weinig geld voor innovatieve bedrijven. Maar dat roept een logische vraag op:
Hoe kan dat, als banken in principe geld kunnen creëren door leningen te verstrekken?

​Het echte probleem: banken zijn risico’s gaan mijden

Sinds de financiële crisis van 2008/2009 zijn banken voorzichtiger geworden. De regels zijn aangescherpt, de risico-aversie is toegenomen.
Wat zie je vervolgens gebeuren?

• Banken steken minder geld in productieve investeringen, zoals nieuwe bedrijven of technologie.

• In plaats daarvan financieren ze liever de aanschaf van financiële producten -- transacties die winstgevend zijn, maar niets bijdragen aan innovatie of productiviteit.

Dit proces heet financialisering: geld verdient geld, maar de samenleving schiet er weinig mee op (zie ook het boek van Dirk Bezemer: Een land van kleine buffers: er is geld genoeg maar we gebruiken het verkeerd).
Blijkbaar vinden banken de verhouding tussen risico en rendement bij innovatieve projecten simpelweg niet aantrekkelijk genoeg.
Maar is het dan logisch om de risico’s maar bij de spaarders te leggen? Lijkt me niet. De risico’s veranderen daar immers niet door.

​Hoe de overheid wél kan helpen

Innovaties brengen nu eenmaal meer onzekerheid met zich mee. Of iets een succes wordt, weet je pas achteraf. Dat is precies waar de overheid een rol kan spelen.
Met bijvoorbeeld:

• garantieregelingen

• risicodeling

• cofinanciering

Daardoor wordt de risicobeloningverhouding voor banken én spaarders beter, en komen projecten wél van de grond.
Kortom: je kunt risico’s verminderen. Maar dat lukt niet door simpelweg naar spaarders te wijzen.

​Bovendien: bedrijven zelf sparen óók massaal

Innovatie is niet afhankelijk van een paar miljoen spaarders. Bedrijven zitten zelf op enorme spaartegoeden.
Historisch gezien is er iets opvallends gebeurd:

• In de decennia na de Tweede Wereldoorlog hadden bedrijven een negatieve spaarsaldo: ze leenden om te investeren.

• Vanaf de jaren 80 draaide dat om: bedrijven zijn als geheel positief gaan sparen -- en dat doen ze al tientallen jaren.

Met andere woorden: ook binnen het bedrijfsleven is ruim voldoende kapitaal aanwezig. Het geld is er dus wél.

​De conclusie: laat spaarders met rust

Er is geen reden om morele druk uit te oefenen op individuele spaarders.
Innovaties kunnen prima gefinancierd worden met bankleningen en met de middelen die bedrijven zelf al hebben.
En ook de integratie van Europese kapitaalmarkten is geen harde voorwaarde voor de financiering van de innovaties die mensen als Mario Draghi en Peter Wennink terecht belangrijk vinden.
Het echte werk ligt bij banken en overheid -- niet bij de spaarder.

Op deze site heb ik het vaker gehad over sectoral balances. Dat is een manier om naar de economie te kijken op macroniveau: hoe dragen bedrijven, huishoudens, de overheid en het buitenland samen bij aan de economische bedrijvigheid in een land?
We kijken dus niet naar één bedrijf of één consument, maar naar het grote geheel.

​Bedrijven maken producten en verkopen die aan consumenten. Om die producten te maken hebben ze werknemers nodig. Die werknemers krijgen loon, en met dat loon kopen ze weer producten. Zo komt het geld dat bedrijven uitbetalen via de verkoop deels terug.
Maar… niet al het verdiende geld wordt uitgegeven. Een deel wordt gespaard. Dat geld verdwijnt tijdelijk uit de kringloop van productie en consumptie. Het gevolg? Bedrijven ontvangen minder geld dan ze aan lonen hebben betaald. Er ontstaat een gat.
In een gesloten economie (zonder buitenland) moet de overheid dat gat vullen. Doet ze dat niet, dan krimpt de economie. Het begrotingstekort van de overheid moet dus ongeveer gelijk zijn aan het bedrag dat burgers en bedrijven samen sparen.

Hoe zit het wereldwijd?

De wereldeconomie is per definitie gesloten: er is geen “buitenland” voor de wereld. Maar voor afzonderlijke landen speelt handel wel een rol. Het tekort dat de overheid moet opvangen hangt ook af van het verschil tussen import en export.
• Exporteert een land meer dan het importeert? Dan hoeft de overheid minder bij te passen.
• Importeert het meer dan het exporteert? Dan moet de overheid méér doen.
Daarom is het logisch dat Frankrijk een veel groter begrotingstekort heeft dan Duitsland of Nederland.

Handelsverhoudingen en muntproblemen

Op wereldschaal is export altijd gelijk aan import. Maar tussen landen kunnen de handelsverhoudingen flink scheef lopen. Hebben landen een eigen munt en flexibele wisselkoersen, dan worden die scheefstanden soms hersteld door herwaarderingen. Binnen de eurozone kan dat niet. En door de steeds grotere economische vervlechting wordt het oplossen van die onevenwichtigheden steeds lastiger.

Conslusies en aanbevelingen

1. Sparen betekent overheidstekort. Als burgers sparen, moet de overheid een begrotingstekort accepteren. En ja: elk tekort verhoogt de staatsschuld.

2. Scheve handelsverhoudingen binnen de eurozone – vooral tussen Noord en Zuid – zorgen voor spanningen.

3. Pas begrotingsregels aan. Houd bij het maximale tekort rekening met handelsverhoudingen tussen EU-landen.

4. Creëer een gelijk speelveld. Trek ook de loonontwikkeling binnen de EU meer gelijk.

5. Laat de euro-eis los bij uitbreiding. Nieuwe EU-landen hoeven niet per se op termijn de euro in te voeren.

Ter afsluiting: de staat is geen bedrijf of huishouden

We horen vaak dat de overheid “zuinig” moet zijn, alsof ze een bedrijf of een gezin is. Maar dat beeld klopt niet. Een staat werkt anders.
Bedrijven en huishoudens kunnen sparen omdat de overheid een tekort accepteert. Als de overheid zich zou gedragen als een huishouden en altijd een sluitende begroting nastreeft, verdwijnt er geld uit de economie zodra mensen sparen. Het gevolg? Minder bestedingen, minder productie, en uiteindelijk een recessie.
Het begrotingstekort van de overheid is dus geen teken van wanbeleid, maar een mechanisme om de economie in balans te houden. Het stelt bedrijven en burgers in staat om vermogen op te bouwen zonder dat het systeem vastloopt.
​
Kortom: een tekort van de staat is niet het probleem – het is vaak juist de oplossing.

De Euro is niet volmaakt - verre van. De totstandkoming is gebaseerd op verkeerde vooronderstellingen over de werking van de economie en de rol van de officiële staatsmunt daarbij. Er zijn mijn inziens vergaande hervormingen nodig.

Een belangrijke constatering die tegenwoordig breed wordt uitgemeten in de media is dat Europa in economisch opzicht behoorlijk achterop is geraakt ten opzichte van de VS en China.
In Europa blijven de meeste politici en economen hameren op het belang van begrotingsdiscipline en het gevaar van hoge staatsschulden. Om die reden lijken ze haast een heilig geloof te hechten aan de bepalingen van de Stabiliteits- en Groeipact (SGP) met daarin de regels voor het maximale begrotingstekort en de maximale staatsschuld van respectievelijk 3 en 60 procent van het BBP.

Mij valt op dat de Europese cijfers over begrotingstekort en staatsschuld significant afwijken van die van de VS en China.

​Om dit wat meer te onderbouwen schakelde ik de hulp van Copilot in. Ik vroeg aan Copilot:

​Je hebt kennis van economische statistieken over de economie wereldwijd. Kun je voor mij een vergelijking maken van hoe de staatsschuld en het begrotingstekort van de EU zich in de afgelopen jaren ontwikkeld heeft ten opzichte van de VS en China?

Als antwoord kreeg ik onder meer het volgende overzicht:

Op mijn vraag naar een overzicht van de afgelopen 10 jaar, kreeg ik het volgende:

Copilot maakte ook 2 grafieken waarin de ontwikkeling duidelijk naar voren komt.

Ik denk dat het plaatje wel duidelijk is: In Europa wordt door staten veel minder in de economie geïnvesteerd dan in de VS en China.

Ik heb Copilot ook gevraagd om eens te kijken naar de aanbevelingen van Mario Draghi:

Copilot-citaat
In het rapport dat Mario Draghi in september 2024 presenteerde over de toekomst van het concurrentievermogen van de EU, doet hij geen expliciete aanbevelingen over een specifieke hoogte van het begrotingstekort per land of voor de EU als geheel. Wel benadrukt hij het volgende:
​Draghi’s visie op begrotingsbeleid en stimulansen

• Ruimte voor publieke investeringen: Draghi stelt dat de EU-lidstaten substantiële publieke investeringen moeten doen in innovatie, defensie, energie en infrastructuur om het concurrentievermogen te versterken. Dit impliceert dat begrotingsregels flexibeler moeten worden toegepast om deze investeringen mogelijk te maken.

• Collectieve actie boven nationale limieten: Hij pleit voor een gezamenlijke Europese aanpak, waarbij nationale begrotingslimieten niet in de weg mogen staan van strategische investeringen. Dit kan betekenen dat tijdelijk hogere tekorten gerechtvaardigd zijn als ze bijdragen aan structurele versterking van de economie.

• Institutionele hervormingen: Draghi wijst op de noodzaak om de begrotingscoördinatie binnen de EU te verbeteren, zodat lidstaten niet alleen individueel maar ook gezamenlijk kunnen reageren op economische uitdagingen.

Hoewel hij dus geen concreet percentage noemt (zoals “een tekort van maximaal 3%”), is zijn boodschap duidelijk: de EU moet bereid zijn om meer uit te geven, ook als dat betekent dat begrotingstekorten tijdelijk oplopen, mits die uitgaven gericht zijn op toekomstgerichte investeringen.
Einde Copilot-citaat

​​Ik denk dat het gerechtvaardigd is om hieruit te concluderen dat de 3% en de 60% uit het SGP allerminst heilig zijn. Sterker nog: ik denk dat ze ons teveel beperken en dat ze ontstaan zijn uit een verkeerd begrip van de rol van de staat en ‘staatsschulden’. Op deze site heb ik daar al meerdere artikelen aan gewijd.

Het aantal berichten over de digitale euro is de laatste tijd flink toegenomen. Het lijkt erop dat deze nieuwe vorm van geld er echt gaat komen. Maar wat is het eigenlijk? Wat kunnen we ermee? Waarom zouden we het moeten willen – en waar moeten we op letten?
​
In dit artikel geef ik achtergrond en uitleg over de digitale euro. Niet alles is al duidelijk, maar hopelijk helpt dit om de grote lijnen te begrijpen.

​Ons huidige geld: meer lagen dan je denkt

Geld lijkt simpel: je hebt het, je betaalt ermee. Maar in werkelijkheid bestaat ons geldsysteem uit verschillende lagen.

​Laag 1: officieel geld

Munten en bankbiljetten zijn het officiële geld. Munten worden uitgegeven door de staat, biljetten door de Europese Centrale Bank (ECB). Daarnaast is er centralebankgeld: geld dat banken onderling gebruiken om transacties te verrekenen. Dit geld is niet beschikbaar voor burgers of bedrijven, maar vormt samen met contant geld de eerste laag van het geldsysteem.

​Laag 2: geld bij commerciële banken

Wat wij op onze bankrekening hebben – waarmee we pinnen, internetbankieren en Tikkies sturen – is geld van een andere orde. Het is geen centralebankgeld, maar een belofte van de bank. Banken zijn instellingen met een vergunning van de staat om financiële diensten te leveren. Ze zijn dus een soort verlengstuk van de overheid, maar ze kunnen ook failliet gaan. Gelukkig is tot €100.000 per persoon per bank gegarandeerd via het depositogarantiestelsel. Maar boven dat bedrag loop je risico.

​Laag 3: crypto en stablecoins

Sinds enkele jaren zijn er ook cryptovaluta zoals Bitcoin. Deze worden niet door banken of overheden uitgegeven en ontlenen hun waarde aan wat mensen ervoor willen betalen. Stablecoins zijn een variant met een vaste wisselkoers – al is het de vraag of die stabiliteit blijft bestaan in crisistijd.

​De digitale euro: een nieuw soort geld

De digitale euro is een initiatief van de ECB als antwoord op de opkomst van crypto’s en de groeiende invloed van techbedrijven in het betalingsverkeer. Het is bedoeld als een digitale variant van contant geld – dus geld uit laag 1 – en wordt uitgegeven door de Centrale Bank.

Geen bankrekening bij de ECB, maar een chipknip

​​In plaats van een rekening bij de Centrale Bank, lijkt het erop dat de digitale euro beschikbaar komt via een soort chipknip: een pasje waarop je geld kunt zetten en waarmee je kunt betalen. Ook onderlinge betalingen tussen chipknipgebruikers moeten mogelijk worden. Dit ontwerp is gekozen uit privacy-overwegingen: transacties via de chipknip zijn niet te volgen.

Beperkt bedrag, beperkte impact?

Op de chipknip mag maar een beperkt bedrag staan. Waarom? Waarschijnlijk om de commerciële banken te beschermen tegen concurrentie. Dat roept de vraag op of de digitale euro echt een alternatief biedt voor wie risico’s bij banken wil vermijden. Door deze beperking lijkt dat voordeel grotendeels weg te vallen.

​Waarom komt de digitale euro er dan toch?

De belangrijkste reden is geopolitiek en monetair: de EU wil grip houden op het geldsysteem. Crypto’s en techbedrijven opereren grotendeels buiten toezicht van de ECB. Als die te dominant worden, komt de monetaire soevereiniteit in gevaar. Zeker nu in de VS – onder invloed van Trump – de cryptowereld vrij spel krijgt, is het voor Europa belangrijk om een eigen, betrouwbaar alternatief te bieden.

​Wat hebben wij eraan als burger?

Of de digitale euro voor burgers echt veel voordelen biedt, is nog de vraag. De chipknip lijkt op eerdere pogingen zoals de Nederlandse chipknip (1996–2015), die nooit echt populair werd. Misschien slaagt deze nieuwe versie wél, vooral als onderlinge betalingen tussen burgers goed werken.
Maar de invloed van de bankensector is groot. De beperking van het bedrag op de chipknip laat zien dat banken een stevige vinger in de pap hebben. Als zij ook de verdere uitrol gaan domineren, zou dat jammer zijn. Juist nu is er behoefte aan een tegenwicht tegen hun toch al grote invloed.

​Tot slot

De digitale euro is een interessante ontwikkeling in een geldsysteem dat complexer is dan het op het eerste gezicht lijkt. Het is een poging om grip te houden op ons geld in een wereld waarin technologie en private initiatieven steeds meer terrein winnen. Of het ook echt iets gaat veranderen voor jou en mij? Dat moeten we nog afwachten.

Ik heb al vaker het spel Monopoly gebruikt om uit te leggen hoe de economie werkt:

• Monopoly als metafoor

• Waarom de staat geen huishouden is

• Waarom staatsschuld geen echte schuld is

Het spel bestaat al sinds het begin van de 20e eeuw. Oorspronkelijk is het bedacht om te laten zien dat een kapitalistisch systeem – zonder de juiste regels of grenzen – vanzelf leidt tot ongelijkheid. Wie eenmaal een voorsprong heeft, wordt steeds rijker. De rest raakt achterop.

​In dit artikel gebruik ik het bekende bordspel om uit te leggen hoe staatsobligaties werken. Niet als manier voor de overheid om geld te lenen – dat kunnen ze immers zelf maken – maar als manier voor mensen met vermogen om hun geld te laten groeien.

​Spelen met geld

Als kind speelde ik vaak Monopoly met mijn broers en mijn vader. Niet om iets te leren over economie of politiek. Mijn vader wilde ons eigenlijk boekhouden bijbrengen, maar dat kwam er nooit van. Pas later, tijdens mijn studie, ben ik me daarin gaan verdiepen.

Wat me altijd is bijgebleven: er is meestal één speler die al snel veel rijker wordt dan de rest. En dat verschil wordt alleen maar groter. Stel dat jij die speler bent. Je hebt een flinke stapel Monopolygeld voor je liggen. Alles gaat je voor de wind. Maar dan stel je jezelf een vraag:
Kan ik dit geld niet voor me laten werken?
Het ligt daar maar. Kun je er niet iets mee doen om nóg rijker te worden?

​Een nieuwe spelregel: de Monopoly-obligatie

Om het spel nog beter te laten lijken op de echte economie, stel ik een nieuwe spelregel voor:

• Maak kaartjes met de titel “Monopoly-obligatie”.

• Zet erop: een bedrag (bijvoorbeeld €100.000), een rentepercentage (bijvoorbeeld 5%) en een looptijd (bijvoorbeeld 10 speelrondes).

• Een speler kan zo’n obligatie kopen van de bank.

• Elke keer dat hij of zij langs Start komt, krijgt die speler 5% rente van de bank.

• Na 10 rondes krijgt de speler ook het oorspronkelijke bedrag terug.

Wil een speler eerder van zijn obligatie af? Dan mag hij die verkopen aan een andere speler. De prijs mogen ze samen bepalen. Maar de rente blijft altijd 5% van het oorspronkelijke bedrag, zolang de 10 rondes nog niet voorbij zijn.

​Wat leert dit ons?

Met deze extra spelregel boots je iets na wat in de echte economie heel normaal is: geld investeren in staatsobligaties. Je geld levert dan rente op, zonder dat je er iets voor hoeft te doen. En net als in het echte leven geldt: wie al veel geld heeft, kan het makkelijker laten groeien.
​
Dus de volgende keer dat je iets leest over staatsobligaties (ook wel staatsleningen genoemd), denk dan aan die Monopoly-obligaties.

​Ze zijn geen manier voor de overheid om aan geld te komen – dat hoeft de overheid namelijk niet te lenen, want ze kan het zelf maken. Staatsobligaties zijn vooral een manier voor mensen en instellingen met veel geld om dat geld te laten groeien. Ze krijgen er rente over, zonder risico.

Veel politieke keuzes worden gestuurd door hoe we met geld omgaan. Maar het huidige Nederlandse begrotingsbeleid houdt te weinig rekening met de toekomst. Het remt investeringen die ons op lange termijn juist sterker, gezonder en duurzamer zouden maken.

​Wat gaat er mis?

Volgens een recent artikel in ESB, geschreven door onder anderen Hans Vijlbrief (D66), zijn er drie grote problemen:

1. Langetermijnvoordelen worden genegeerd
   Investeringen in bijvoorbeeld onderwijs, infrastructuur of klimaatbeleid leveren pas later iets op. Maar ons begrotingssysteem kijkt vooral naar de korte termijn en ziet deze baten niet goed.

2. Stilstand is duurder dan je denkt
   Door niet te investeren, lopen we risico’s: economische achteruitgang, schade aan het milieu, of hogere kosten in de zorg. Die risico’s worden nu niet goed meegewogen.

3. Slechte keuzes, minder welvaart
   ​Omdat het systeem niet goed werkt, maken we suboptimale beleidskeuzes. Dat leidt uiteindelijk tot minder economische groei én slechtere overheidsfinanciën.

​Zes voorstellen voor verbetering

De auteurs doen zes concrete voorstellen om het begrotingsbeleid toekomstbestendiger te maken:

1. Realistisch begroten bij onzekerheid
   Nu worden opbrengsten vaak op ‘nul’ gezet als ze moeilijk te meten zijn. Dat is misleidend. Beter is om een zo goed mogelijke schatting te maken, ook als er onzekerheid is.

2. Flexibeler omgaan met tekorten en overschotten
   In crisistijd moet de overheid meer kunnen investeren. De schrijvers stellen voor in goede tijden de hogere schulden terug te betalen.
   Ik moet hier echter wel een kanttekening bij maken: Als de overheid spaart, kunnen bedrijven en huishoudens minder sparen en investeren. Dat leidt vaak tot recessies. In plaats van een overschot nastreven, zou het begrotingstekort mogen meebewegen met de economie. Economen zoals Richard Murphy leggen uit dat dit beter past bij ons huidige geldsysteem, dat gebaseerd is op fiatgeld en niet meer op de Gouden Standaard.

3. Slimmer boekhouden
   Nu worden alle uitgaven hetzelfde behandeld, of het nu gaat om consumptie of investeringen. Dat is niet logisch. Net als bedrijven zouden overheden investeringen moeten afschrijven over meerdere jaren, zodat de begroting beter laat zien wat echt wordt opgebouwd.

4. Echte prijzen rekenen
   Veel kosten blijven verborgen, zoals milieuschade of gezondheidsproblemen door vervuiling. Door deze mee te rekenen (true pricing), krijgen we een eerlijker beeld van de werkelijke kosten en baten van beleid.

5. Klimaatschuld zichtbaar maken
   Frankrijk rekent al uit wat klimaatverandering kost en wat nodig is om die kosten te beperken. Nederland zou dat ook moeten doen, zodat klimaatbeleid een vaste plek krijgt in de begroting.

6. Een nationale investeringsbank oprichten
   Door bestaande fondsen te bundelen en los te maken van de politiek, kunnen we zorgen dat geld voor langetermijninvesteringen niet zomaar wordt weggehaald voor andere doelen.

​Slotgedachte

Als we willen dat politiek keuzes maakt die goed zijn voor de toekomst, dan moet ons begrotingsbeleid dat ook mogelijk maken. Tijd voor een systeem dat investeringen in morgen niet afstraft, maar juist stimuleert.

In de Volkskrant verscheen vandaag een interview met de Franse econoom Philippe Dessertine, hoogleraar aan de Sorbonne Universiteit in Parijs. Hij slaat alarm:

Frankrijk staat volgens hem aan de rand van een financiële afgrond. De staatsschuld is zo hoog opgelopen dat een steeds groter deel van het geld naar rente gaat, in plaats van naar belangrijke investeringen zoals kunstmatige intelligentie en defensie. Als het vertrouwen in Frankrijk verder afneemt, dreigt een financiële crisis. En dat raakt niet alleen Frankrijk, maar ook Nederland en de rest van Europa.
​
Maar hoe komt het eigenlijk dat Frankrijk zo diep in de schulden zit? Daarvoor moeten we breder kijken – naar het economische beleid binnen de Europese Unie, en vooral naar Duitsland..

​Duitsland als stille veroorzaker

Duitsland heeft de afgelopen decennia zijn lonen nauwelijks laten meegroeien met de productiviteit. Met andere woorden: werknemers gingen niet meer verdienen, terwijl ze wel steeds efficiënter gingen werken. Dat klinkt misschien zuinig en verstandig, maar het had grote gevolgen. Duitse producten werden relatief goedkoper, waardoor de export explodeerde. Tegelijkertijd gaven Duitse consumenten minder uit in eigen land.

In Frankrijk gebeurde het tegenovergestelde: daar stegen de lonen wél mee met de productiviteit. Franse consumenten kochten dus meer – ook Duitse producten. Zo stroomde er geld van Frankrijk naar Duitsland. Duitsland kon daardoor zijn begroting netjes op orde houden, terwijl Frankrijk juist meer moest lenen om zijn economie draaiende te houden.

​Ik heb hier eerder over geschreven, onder andere met verwijzing naar de Duitse econoom Heiner Flassbeck. Zie bijvoorbeeld:

• Duits exportoverschot zorgt voor Franse staatsschulden

• Nieuwe spelregels nodig voor de Euro

• Een nieuwe visie op de Europese economie

Een systeem van communicerende vaten

De economie van een land bestaat uit verschillende onderdelen: de overheid, bedrijven, huishoudens en de handel met het buitenland. Die onderdelen beïnvloeden elkaar, net als communicerende vaten. Als één land – zoals Duitsland – een groot handelsoverschot heeft, dan moeten andere landen – zoals Frankrijk en Italië – dat compenseren met hogere tekorten. Binnen een economische unie zoals de EU kunnen niet alle landen tegelijk een overschot én een laag tekort hebben. Dat is simpelweg onmogelijk.
​
Toch probeert de EU de economie te sturen met regels over hoe groot het begrotingstekort en de staatsschuld mogen zijn. Maar daarbij wordt te weinig gekeken naar de scheve handelsverhoudingen tussen landen. En dat is een gemiste kans.

​Wat zou beter werken?

In plaats van alleen te kijken naar tekorten en schulden, zou de EU ook afspraken moeten maken over hoe lonen zich ontwikkelen. Als lonen in alle landen in verhouding stijgen met de productiviteit, ontstaat er een eerlijker speelveld. Dat is niet alleen goed voor Frankrijk, maar ook voor Nederland en de hele EU.

Politieke partijen zouden dit onderwerp op de agenda moeten zetten – zeker met de verkiezingen voor de Tweede Kamer in aantocht. De grote uitdagingen van deze tijd kunnen we alleen samen oplossen. Maar dan moeten de economische spelregels wel kloppen. En dat begint bij Europa.

Voetnoot:
Er bestaan overigens wel regels binnen de EU over hoe groot handelsoverschotten en -tekorten mogen zijn. Maar die worden nauwelijks nageleefd, en bijna niemand kent ze. Vreemd genoeg ligt de limiet voor overschotten hoger dan die voor tekorten, terwijl het eigenlijk om twee kanten van dezelfde medaille gaat.